Nobel Ödülü Kazanan Kadın Bilim İnsanları

Nobel Ödülleri 1901’den bu yana verilmektedir. 2025 yılı itibarıyla Nobel ödülleri ve Nobel Ekonomi Ödülü kadınlara toplam 68 kez verildi. Marie Curie iki kez ödül aldığı için bu, 67 farklı kadın demektir. Aynı dönemde ödül alan erkeklerin sayısı ise 900’e yakın. Bu yazıda, özellikle bilim dallarında (fizik, kimya ve tıp) Nobel kazanan kadınları ve çalışmalarını tanıyoruz.

Fizikte Nobel kazanan beş kadın

Nobel Fizik Ödülü 120 yılı aşkın tarihinde yalnızca beş kez bir kadına verildi. Bunlardan üçü son on yıla denk geliyor.

Marie Curie (1903 Fizik, 1911 Kimya)

Polonya doğumlu Fransız fizikçi Marie Skłodowska-Curie, 1903 Nobel Fizik Ödülü’nü radyasyon olayları üzerine çalışmaları nedeniyle eşi Pierre Curie ve Henri Becquerel ile paylaştı. 1911’de polonyum ve radyum elementlerini keşfetmesi nedeniyle Nobel Kimya Ödülü’nü tek başına aldı. Bugün hâlâ iki farklı bilim dalında Nobel kazanan tek kişidir. “Radyoaktivite” kavramını bilim diline kazandıran da odur.

Maria Goeppert Mayer (1963)

Alman asıllı Amerikalı fizikçi Maria Goeppert Mayer, atom çekirdeğindeki proton ve nötronların, atomdaki elektronlar gibi enerji kabuklarına yerleştiğini gösteren nükleer kabuk modelini geliştirdi. Bu model, bazı çekirdeklerin neden olağanüstü kararlı olduğunu (“sihirli sayılar”) açıklıyordu. Ödülü aynı modeli bağımsız olarak geliştiren J. Hans D. Jensen ile paylaştı. Uzun yıllar boyunca üniversitelerde ücretsiz ya da düşük ücretle çalışmak zorunda kalmıştı.

Donna Strickland (2018)

Kanadalı fizikçi Donna Strickland, doktora öğrencisiyken danışmanı Gérard Mourou ile birlikte cıvıltılı darbe yükseltme (chirped pulse amplification) yöntemini geliştirdi. Bu yöntemle çok kısa ve son derece yoğun lazer darbeleri üretmek mümkün oldu. Bugün milyonlarca insanın yaptırdığı lazer göz ameliyatları bu tekniğe dayanır. Strickland, Goeppert Mayer’den 55 yıl sonra fizik ödülü alan ilk kadın oldu.

Andrea Ghez (2020)

Amerikalı astronom Andrea Ghez, Samanyolu’nun merkezindeki yıldızların yörüngelerini yıllarca izledi. Bu yörüngeler, galaksimizin merkezinde Güneş’in yaklaşık dört milyon katı kütleye sahip, son derece yoğun ve görünmez bir cismin, yani süper kütleli bir kara deliğin bulunduğunu gösterdi. Ödülü Reinhard Genzel ve Roger Penrose ile paylaştı.

Anne L’Huillier (2023)

Fransız-İsveçli fizikçi Anne L’Huillier, atomlarla etkileşen lazer ışığının yüksek harmonikler ürettiğini keşfetti ve bu olgunun anlaşılmasına öncülük etti. Bu çalışmalar, saniyenin milyarda birinin milyarda biri düzeyinde süren attosaniye ışık darbelerinin üretilmesini sağladı. Bu darbeler, atomların içindeki elektronların hareketini “görüntülemeye” yarıyor. Ödülü Pierre Agostini ve Ferenc Krausz ile paylaştı.

Kimyada Nobel kazanan kadınlar

Yıl	Bilim insanı	Çalışma
1911	Marie Curie	Radyum ve polonyumun keşfi
1935	Irène Joliot-Curie	Yapay radyoaktif elementlerin sentezi
1964	Dorothy Crowfoot Hodgkin	X-ışınlarıyla penisilin ve B12 vitamini gibi biyolojik moleküllerin yapısının belirlenmesi
2009	Ada Yonath	Ribozomun yapısı ve işlevi
2018	Frances Arnold	Enzimlerin yönlendirilmiş evrimi
2020	Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna	CRISPR/Cas9 gen düzenleme yöntemi
2022	Carolyn Bertozzi	Klik kimyası ve biyoortogonal kimya

Tıpta (Fizyoloji veya Tıp) Nobel kazanan kadınlar

Yıl	Bilim insanı	Çalışma
1947	Gerty Cori	Vücudun glikojeni nasıl kullandığının keşfi
1977	Rosalyn Yalow	Hormonları ölçen radyoimmünoassay yöntemi
1983	Barbara McClintock	Hareketli genetik elementler (“zıplayan genler”)
1986	Rita Levi-Montalcini	Büyüme faktörlerinin keşfi
1988	Gertrude Elion	İlaç tedavisinde önemli ilkelerin keşfi
1995	Christiane Nüsslein-Volhard	Embriyo gelişiminin genetik denetimi
2004	Linda Buck	Koku alıcıları ve koku alma sistemi
2008	Françoise Barré-Sinoussi	HIV virüsünün keşfi
2009	Elizabeth Blackburn ve Carol Greider	Kromozomları koruyan telomerler ve telomeraz enzimi
2014	May-Britt Moser	Beyindeki konum belirleme sistemi (“ızgara hücreleri”)
2015	Tu Youyou	Sıtmaya karşı yeni bir tedavi (artemisinin)
2023	Katalin Karikó	mRNA aşılarını mümkün kılan nükleozit değişiklikleri
2025	Mary E. Brunkow	Bağışıklık sisteminin vücuda saldırmasını önleyen periferik tolerans

Ödülü alamayanlar

Bilim tarihi, çalışmaları Nobel’e değer bulunduğu hâlde ödülü alamayan kadınlarla da doludur:

• Lise Meitner: Nükleer fisyonun (çekirdek bölünmesi) ilk fiziksel açıklamasını yaptı. Defalarca aday gösterilmesine rağmen 1944 Nobel Kimya Ödülü yalnızca çalışma arkadaşı Otto Hahn’a verildi.
• Chien-Shiung Wu: 1956–57’de yaptığı deneyle zayıf etkileşimde parite (ayna simetrisi) korunumunun bozulduğunu kanıtladı. Bu öngörüde bulunan Lee ve Yang 1957’de Nobel aldı, Wu ise ödül alamadı.
• Rosalind Franklin: X-ışını görüntüleri DNA’nın çift sarmal yapısının bulunmasında kilit rol oynadı. 1958’de 37 yaşında öldü; Nobel ödülü ölümünden sonra verilmediği için 1962 ödülünü alamadı.
• Vera Rubin: Galaksilerin dönüş hızları üzerine ölçümleri karanlık maddenin en güçlü kanıtlarından birini sağladı. 2016’da ödül almadan hayatını kaybetti.

Neden bu kadar az?

Bunun nedeni yeteneğin değil fırsatın eksikliğidir. 20. yüzyılın büyük bölümünde kadınların üniversitelere girmesi, laboratuvarlarda ücretli kadrolarda çalışması ve akademide yükselmesi önünde yasal ve toplumsal engeller vardı. Nobel ödülleri genellikle yıllar, hatta on yıllar önce yapılan çalışmalara verildiği için bu tarihsel eşitsizlik bugünkü listelere hâlâ yansıyor. Son yıllarda kadın ödül sahiplerinin sayısının belirgin biçimde artması ise değişimin başladığını gösteriyor.

Kaynak: Nobel Prize Outreach, “Nobel Prize awarded women” (nobelprize.org); ödül gerekçeleri Nobel Vakfı’nın resmî açıklamalarından özetlenmiştir.