Erdal İnönü Kimdir? Fizikçi Yönüyle Erdal İnönü

Erdal İnönü, Türkiye’de çoğunlukla bir siyasetçi olarak hatırlanır. Oysa o, adı uluslararası fizik literatüründe bir yönteme verilen ender Türk bilim insanlarından biridir. “İnönü–Wigner grup büzülmesi” bugün matematiksel fiziğin temel araçları arasında yer alıyor. Bu yazıda Erdal İnönü’nün bilim insanı yönünü ve bu önemli kavramı tanıtıyoruz.

Hayatı ve eğitimi

Erdal İnönü, 6 Haziran 1926’da Ankara’da doğdu. Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün oğludur. 1947’de Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi’nden fizik lisans derecesini aldı ve doktora için ABD’ye gitti. 1951’de California Teknoloji Enstitüsü’nde (Caltech) kozmik ışınlarla ilgili tezini tamamlayarak doktor unvanı aldı.

Doktorasının ardından Princeton Üniversitesi’nde, 1963 Nobel Fizik Ödülü sahibi Eugene Wigner ile çalıştı. Türkiye’ye döndükten sonra Ankara Üniversitesi’nde asistan ve doçent olarak görev yaptı. 1957–1960 yılları arasında “Barış İçin Atom” programı kapsamında yeniden ABD’de araştırmalar yürüttü.

ODTÜ ve Boğaziçi yılları

İnönü, 1960’ta Orta Doğu Teknik Üniversitesi’ne (ODTÜ) katıldı ve Teorik Fizik Bölümü’nün kurucu başkanı oldu. Fen-Edebiyat Fakültesi dekanlığı (1969–1971) ve rektörlük (1970–1971) görevlerini üstlendi. Türkiye’de modern teorik fizik eğitiminin kurulmasında önemli rol oynadı ve birçok fizikçinin yetişmesine katkıda bulundu.

1974’te Boğaziçi Üniversitesi’ne geçti. 1983’e kadar burada fizik profesörü olarak çalıştı, 1976–1982 arasında Fen-Edebiyat Fakültesi dekanlığını yürüttü. TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeliği ve Türk Fizik Derneği başkanlığı gibi görevlerde de bulundu. TÜBİTAK Bilim Ödülü’nü aldı.

İnönü–Wigner grup büzülmesi

İnönü’nün en önemli bilimsel katkısı, Wigner ile birlikte 1953’te Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımladığı “Grupların büzülmesi ve temsilleri üzerine” (On the Contraction of Groups and Their Representations) başlıklı makaledir.

Simetri grupları neden önemli?

Fizikte simetriler, korunum yasalarının kaynağıdır. Emmy Noether’in 1918’de kanıtladığı teoreme göre, fizik yasalarının zamanda kaydırmalar altında değişmemesi enerjinin, uzayda kaydırmalar altında değişmemesi momentumun, dönmeler altında değişmemesi ise açısal momentumun korunduğu anlamına gelir. Bir kuramın tüm simetri dönüşümleri birlikte matematikte grup adı verilen bir yapı oluşturur.

Örneğin Einstein’ın özel görelilik kuramının simetrileri Poincaré grubunu, Newton mekaniğinin simetrileri ise Galilei grubunu oluşturur. Bu iki kuram birbirinden farklı görünse de, hızlar ışık hızına göre çok küçük olduğunda görelilik Newton mekaniğine dönüşür.

Büzülme nedir?

İnönü ve Wigner, bu tür geçişlerin matematiksel olarak nasıl yapılacağını genel bir yöntemle tanımladılar. Bir simetri grubunda bir parametreyi (örneğin ışık hızı \(c\)’yi) sonsuza götürdüğünüzde, grup “büzülerek” başka bir gruba dönüşür. Poincaré grubu, \(c \to \infty\) limitinde Galilei grubuna büzülür.

Bunu sezgisel olarak anlamanın güzel bir yolu Dünya’nın yüzeyidir. Bir kürenin simetrileri dönmelerdir. Ancak kürenin yarıçapı çok büyük olduğunda, küçük bir bölgeye bakan bir gözlemci için yüzey düz bir düzlem gibi görünür ve dönmeler, düzlemdeki kaydırmalar gibi davranır. Matematikte bu, dönme grubunun \(R \to \infty\) limitinde düzlemin hareket grubuna büzülmesidir. Futbol sahasında yürürken Dünya’nın yuvarlak olduğunu hissetmememizin matematiksel karşılığı budur.

Bu yöntem yalnızca grupların değil, onların temsillerinin (fiziksel durumların nasıl dönüştüğünü anlatan matematiksel nesnelerin) de nasıl değiştiğini açıklar. Bu yüzden bir kuramdan onun limit hâline geçişte hangi fiziksel niceliklerin korunup hangilerinin kaybolduğunu sistematik olarak anlamayı sağlar. Bugün İnönü–Wigner büzülmesi; parçacık fiziği, kozmoloji, süpersimetri ve kuantum grupları gibi pek çok alanda standart bir araç olarak kullanılıyor ve ders kitaplarında yer alıyor.

Bu katkı nedeniyle İnönü, 2004’te grup kuramı ve fizikteki uygulamalarına verilen Wigner Madalyası’na layık görüldü. Bu madalyayı alan ikinci Türk bilim insanıydı; ilki 1986’da Feza Gürsey’di.

Siyasete geçiş

1983’te Sosyal Demokrasi Partisi’nin (SODEP) kurucu genel başkanı olarak siyasete girdi. 1986–1993 arasında Sosyaldemokrat Halkçı Parti’nin (SHP) genel başkanlığını yaptı ve 1986–1995 arasında İzmir milletvekili olarak görev aldı. Kasım 1991 ile Eylül 1993 arasında başbakan yardımcısı oldu; 16 Mayıs – 25 Haziran 1993 tarihleri arasında başbakanlığa vekâlet etti. 1995’te kısa bir süre dışişleri bakanı olarak görev yaptı.

Bilime dönüş ve son yılları

Aktif siyaseti bıraktıktan sonra bilime ve bilimin yaygınlaşmasına zaman ayırdı. 2004–2007 yılları arasında Sabancı Üniversitesi’nde ve Feza Gürsey Enstitüsü’nde dersler ve konferanslar verdi. Erdal İnönü, 31 Ekim 2007’de tedavi gördüğü Houston’da (ABD) lösemi nedeniyle hayatını kaybetti.

Erdal İnönü’nün mirası iki yönlüdür: Siyasette uzlaşmacı ve kibar üslubuyla hatırlanırken, bilimde adı fizik literatüründe kalıcı olarak yer alan bir yöntemle yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar: E. İnönü ve E. P. Wigner, “On the Contraction of Groups and Their Representations”, Proc. Natl. Acad. Sci. USA 39, 510–524 (1953); “Erdal İnönü”, Wikipedia.