ABD’de 2008’den Bu Yana 118 Üniversite Fizik Lisans Programını Kapattı

Bir üniversitenin fizik bölümü kapanınca yalnızca birkaç ders listeden silinmez; o bölgedeki lise fizik öğretmeni adayları, laboratuvar kültürü ve yerel gençlerin bilimle ilk temas noktası da gider. Physics Today dergisinde 3 Kasım 2026’da yayımlanan bir araştırma, Amerika Birleşik Devletleri’nde bunun sanıldığından çok daha yaygın yaşandığını gösteriyor: 2008’den bu yana 118 kurum fizik lisans programını kapattı.

Sayılar ne söylüyor?

Çalışmanın yazarları, ABD Eğitim Bakanlığı’nın IPEDS verileri ile Amerikan Fizik Enstitüsü’nün (AIP) anketlerini tek tek elle tarayarak, 2008’den bu yana herhangi bir anda var olmuş 819 fizik programını listelemiş. Bunların 118’i, yani yüzde 14,4’ü artık yok. Aynı dönemde 52 kurum yeni bir fizik lisansı açtığı için net tablo biraz daha yumuşak görünüyor: program sayısı 767’den 701’e, yani yüzde 8,6 kadar düştü. Kapanışların yarısından fazlası 2020’den sonra gerçekleşmiş; bu da pandeminin payı olabileceğini düşündürüyor. Kapananların çoğu doğrudan kapatılmış (98), 15’i bağlı olduğu kurumun kapanması ya da birleşmesiyle son bulmuş, üçü matematik-fizik ortak programına dönüşmüş, ikisi ise süresiz askıya alınmış.

Yazarlar sayılarının önceki raporlardan yüksek olmasını şöyle açıklıyor: Eski listeler hâlâ öğrencisi olan, yani kapanma sürecindeki programları da “açık” sayıyordu. Üstelik yazarlara göre bulunan rakam büyük olasılıkla alt sınır; birçok kapanış henüz duyurulmadı.

Hangi programlar kapanıyor?

Kapanan her programın son üç yıldaki yıllık ortalama mezun sayısı 10’un altındaydı; ortanca değer 1,7 iken açık kalan programlarda 6,0. Yine de bütün fizik programlarının yaklaşık üçte ikisi yılda 10’dan az mezun veriyor, yani küçük olmak tek başına kapanmanın nedeni değil. Kurum türüne bakınca fark belirginleşiyor: Doktora düzeyinde çok yüksek araştırma faaliyeti olan “R1” üniversitelerinde hiçbir fizik programı kapanmamış, “R2” grubunda oran yüzde 7. Kapanışlar ağırlıklı olarak lisans eğitimine odaklanan kolejlerde ve yüksek lisans düzeyindeki üniversitelerde. Kapanma oranı Appalachia bölgesi ile Ortabatı’da özellikle yüksek ve kapanışların yaklaşık dörtte biri küçük kasabalarda ya da kırsalda; yani bazı gençler için en yakın fizik programı artık çok daha uzakta.

Yasalar, para ve demografi

Bazı eyaletlerde karar doğrudan yasalardan geliyor. Teksas 2011’de lisans programlarından beş yıl boyunca yılda en az beş mezun vermelerini istedi; devlet üniversitelerindeki fizik programlarının yaklaşık yarısı bir anda kapanma ya da gözetim altına girme riskiyle karşılaştı. Ohio ve Indiana 2025’te sırasıyla yılda 5 ve 15 mezun şartı getirdi ve bu yasalar şimdiden dört fizik programının kapanmasına yol açtı. Florida, Louisiana, Oklahoma, Missouri ve Tennessee’de de benzer düzenlemeler var. Ülke genelinde yalnızca yılda beş mezun koşulu aranmış olsaydı, fizik programlarının yüzde 41’i kapanırdı.

Ekonomik mantık da buna eşlik ediyor. İleri fizik dersleri çok sayıda önkoşul gerektirdiği için sınıflar küçük kalıyor; öğrenci başına öğretim üyesi maliyeti, gelirinin büyük kısmı öğrenim harcından gelen kolejler için yüksek görünüyor. Yazarlar ayrıca tam kapanmak yerine kadro azaltarak küçülen bölümlerin sayılmadığını, dolayısıyla tablonun daha ağır olabileceğini belirtiyor.

Önümüzdeki yıllar

Fizik lisansı verenler son çeyrek yüzyılda büyük bir yükseliş yaşamıştı. 1999’da ABD’de dört binden az fizik lisans diploması verilirken, topluluğun hazırladığı bir iyileştirme raporunun ardından sayı 2019’a kadar yaklaşık yüzde 150 arttı. Pandemiden sonra düşüş başladı; bugün hâlâ 1999’un yaklaşık iki katında, ancak son verilerde ılımlı bir toparlanma var. Yine de önümüzde zorluklar var: Doğum oranlarındaki düşüş nedeniyle 2039’a kadar 18 yaşındaki nüfusun yaklaşık yüzde 15 azalması bekleniyor (“demografik uçurum”), öğrenci vizesi kuralları uluslararası öğrencileri caydırabilir (2024–25’te fizik lisans mezunlarının yaklaşık yüzde 13’ü ABD vatandaşı değildi) ve federal fizik bilimleri fonları kısılıyor. Sorun yalnızca ABD’ye özgü değil: Birleşik Krallık Fizik Enstitüsü’nün Ağustos 2025 anketine yanıt veren 31 bölümden 8’i iki yıl içinde kapanmayı bekliyordu.

Bazı programlar çare olarak güç birleştiriyor. Teksas’ta kapatılmak istenen bölümler, üst düzey dersleri sanal ortamda ortak veren bir konsorsiyum kurdu (bugünkü adıyla Texas Physics Consortium). Küçük kolejler, öğrencilerin ilk yıllarını orada geçirip büyük bir ortak üniversitede tamamladığı çift diploma düzenlerine yöneliyor; kimileri de klasik fizik yerine matematik-fizik, hesaplamalı fizik ya da mühendislik fiziği gibi disiplinler arası programlara geçiyor.

Neden önemli ve neler belirsiz?

Fizik mezunlarının sayısı, bütün STEM mezunlarının yüzde 2’sinden azdır; ama kuantum bilgisayarlar, füzyon enerjisi ya da yapay zekâ donanımı gibi alanların insan kaynağı çoğunlukla bu lisans programlarında yetişir. Eğitimini yaşadığı yerin yakınında alan öğrenciler ve yerel liselere dönen öğretmenler düşünülürse, kayıp sadece sayısal değildir. Belirsiz olan kısımlar ise şunlar: Veriler ABD’ye ait ve bir yazar grubunun elle derlediği tarama; kapanışların nedenlerinin ayrıntılı istatistiksel analizi henüz yayımlanmadı ve yazarlar bunu ileride yapacaklarını söylüyor. Başka bir meslek kuruluşunun 2026 mart toplantısı özeti ise önceki yöntemlerle “70’ten fazla” program ve yaklaşık yüzde 10’luk bir düşüş bildiriyordu; sayılar tanıma ve sayım yöntemine göre değişiyor. Türkiye için karşılaştırılabilir bir veri bu çalışmada yer almıyor.

Kaynak: Smith, Pypa ve Venzon, “Physics departments face widespread closures”, Physics Today, 3 Kasım 2026, doi:10.1063/pt.5210bb6764; APS Mart 2026 toplantı özeti, Ten Percent of Undergraduate Physics Programs Eliminated in the United States; APS News, Despite Strong Interest in Physics, Some Universities Are Shuttering Departments.