Fizik

Kuantum girdap ağı, atom gazının içinde Vinen yasasına uyarak sönümlendi

Cambridge'deki fizikçiler, üç boyutlu bir potasyum gazında girdap çizgilerinden oluşan kuantum türbülansının sönümlenişini ilk kez doğrudan görüntüledi (Vinen turbulence, Bose-Einstein condensate, quantum vortex).

Vinen türbülansını temsil eden, sayısal olarak benzetimi yapılmış kuantum girdap çizgileri ağı
HA
Hamza AtacPazartesi, 16 Kasım 2026 · 3 dk okuma

Bir bulutu mutlak sıfırın hemen üzerine kadar soğuttuğunuzda atomlar tek bir kuantum durumunda toplanır ve Bose-Einstein yoğuşuğu (Bose-Einstein condensate) denen tuhaf bir akışkan ortaya çıkar. Bu akışkanın içinde dönme hareketi serbest değildir: akışkan ancak belirli, nicemlenmiş girdap çizgileri oluşturarak dönebilir. Cambridge Üniversitesi’nden Zoran Hadzibabic’in grubu, bu girdap çizgilerinden oluşan karmaşık bir ağın üç boyutlu bir atom gazında zamanla nasıl seyrekleştiğini ilk kez doğrudan görüntüledi. Sonuç, Physical Review Letters dergisinde 5 Kasım 2026’da yayımlandı.

Girdap çizgisi nedir ve neden sayılması zor?

Sıradan bir sıvıda girdap istediği büyüklükte olabilir. Süperakışkanlarda (superfluid) ise durum farklıdır; dolaşım nicemlenmiştir ve her girdap çizgisinin çevresindeki dolaşım aynı temel birimin katıdır. Girdabın çekirdeği atomik ölçekte incedir. Dolayısıyla bir yoğuşuğun içinde yüzlerce çizgi rastgele yönlerde kıvrılıp birbirini kestiğinde ortaya “kuantum türbülansı (quantum turbulence)” çıkar.

Bu tür türbülansı betimlemek için fizikçiler tek bir sayıya bakar: birim hacimdeki toplam girdap çizgisi uzunluğu, yani çizgi uzunluğu yoğunluğu \(L\). Kuramın 1950’lerden gelen öngörüsüne göre, dışarıdan enerji verilmeyen ve yalnızca süperakışkan bileşenden oluşan bir ağda \(L\) zamanla yaklaşık \(1/t\) gibi azalır. Sıvı helyumda bu davranış yıllardır incelenmiştir. Seyreltik atom gazlarında ise girdaplar çoğunlukla iki boyutlu, yassı bulutlarda görülmüştü. Üç boyutlu bir gazda hem çizgileri görmek hem de saymak çok daha zordur.

Deney nasıl yapıldı?

Araştırmacılar, potasyum atomlarından oluşan, her yerinde aynı yoğunluğa sahip (homojen) üç boyutlu bir gaz kullandı. Gaz, dengeden çok uzak bir durumdan yoğuşmaya bırakıldığında girdap çizgilerinden oluşan rastgele yönelimli bir ağ kendiliğinden doğuyor. Küçük bir bulutun içindeki ince çizgileri doğrudan görmek mümkün olmadığından ekip önce madde dalgası teknikleriyle bulutun yoğunluk dağılımını büyüttü, ardından büyütülmüş bulutun ince bir dilimini görüntüledi. Bu dilimde girdap çizgileri yoğunluk çukurları olarak belirdi. Çukurları saymak, \(L\) değerini ölçmek için yeterliydi.

Ne bulundu?

Ölçülen \(L\) zaman içinde, Vinen’in “ultrakuantum” türbülans için öngördüğü yasaya uygun biçimde azaldı. Daha ilginç olanı, bu azalmanın atomlar arasındaki etkileşimin gücüne bağlı olmamasıydı. Zayıf etkileşimli bir atom gazı kolayca sıkışabilir; buna rağmen büyük ölçekli hareketi, sıkıştırılamaz bir akışkan gibi davrandı. Azalma hızı, çok daha güçlü etkileşen sıvı helyumdakine de benzer çıktı. Yani iki çok farklı sistem aynı genel hidrodinamik yasaya uyuyor.

Makaleye dair özetlerde, geç zamanlarda girdapların büyük kısmının kap duvarlarında yok olduğu, erken zamanlardaki daha hızlı azalmanın ise girdapların birbirleriyle etkileşmesine işaret ettiği belirtiliyor. Bu ayrıntılar deneyin sınırlarını da gösteriyor: saf Vinen yasası her zaman aralığında geçerli değil.

Dönen bir Bose-Einstein yoğuşuğunda oluşan kasırga benzeri girdapların bilgisayar benzetimi
Dönen bir Bose-Einstein yoğuşuğunda kasırga benzeri girdapların oluşumunu gösteren bilgisayar benzetimi. Görsel: NIST, kamu malı, Wikimedia Commons.

Neden önemli?

Dengeden uzak bir kuantum sıvısının dengeye nasıl döndüğü, yoğun madde fiziğinin temel sorularından biridir. Burada dengeye dönüş, düzensiz girdap ağının sönümlenmesiyle birlikte uzun menzilli düzenin (yoğuşuğun) belirmesi anlamına gelir. Aynı fikirler nötron yıldızlarının süperakışkan çekirdeğinde ve erken evrendeki faz geçişlerinde de tartışılır. Laboratuvarda temiz, ayarlanabilir bir gazda bu süreci sayabilmek, kuramları sınamak için nadir bir fırsat sunuyor.

Henüz bilinmeyenler

Erken zamanlardaki hızlı azalmanın tam olarak hangi girdap etkileşimlerinden kaynaklandığı açık bir soru. Duvar kayıplarının ayrıştırılması da zor. Ayrıca bu sonuç, girdapların rastgele ağ olarak azaldığı bir rejimi sınıyor; girdap düğümleri gibi daha düzenli yapıların nasıl çözüldüğü ayrı bir araştırma konusu olarak duruyor.

Kaynak: S. J. Morris ve ark., “Observation of Vinen turbulence during far-from-equilibrium Bose-Einstein condensation”, Physical Review Letters 137, 193403 (2026), DOI: 10.1103/lywd-gjg9; arXiv:2604.28191; haber özeti: Phys.org.

Günün bulmacasıOkumayı bitirdin. Şimdi sıra sende.Beş ipucundan bugünün bilim insanını bulabilir misin?Oyna
HA
Hamza Atac

Dr. Hamza Ataç, Fizik Akademisi'nin kurucusudur. Lisans ve fizik öğretmenliği yüksek lisans eğitimini 2008 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde tamamladı. Ardından ABD'ye giderek Temple Üniversitesi'nde 2012 yılında fizik yüksek lisansını, 2017 yılında ise doktorasını aldı. Doktora çalışmasında, atom çekirdeğinin içindeki proton…

Tüm yazıları →

Fizik bölümünden daha fazlasıTümü →

Yorum yaz

Haftanın bilimi, pazartesi sabahı gelen kutunda.

Öne çıkan haberler, bir bilim insanının hikâyesi ve haftanın bulmacası. Ücretsiz, istediğin zaman ayrılabilirsin.