Lumina Simülasyonu Evrenin İlk İki Milyar Yılını Hidrojen ve Helyumun Yeniden İyonlaşmasıyla Birlikte Hesapladı
Harvard-Smithsonian ekibinin Frontier süper bilgisayarında koşturduğu Lumina, kozmik şafak ve yeniden iyonlaşma dönemini şimdiye kadarki en geniş hacimde izliyor. (cosmic dawn, reionization, simulation, Lumina)

Büyük Patlama’dan yaklaşık 45 milyon yıl sonra evren karanlıktı: ilk yıldızlar henüz doğmamış, uzay nötr hidrojen ve helyum gazıyla dolu durmuştu. Sonraki iki milyar yıl içinde bu gaz yeniden iyonlaştı ve evren bugünkü şeffaf hâline geldi. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi’nden (CfA) Oliver Zier’in yönettiği ekip, bu dönemi şimdiye kadarki en geniş ölçekte hesaplayan Lumina simülasyonunu tanıttı; çalışma Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergisinde yayımlandı.
Karanlık çağdan yıldızlı evrene
Evrenin ilk yüz milyon yılı, “karanlık çağ (dark ages)” diye anılır. Gaz yerçekimiyle karanlık maddenin oluşturduğu çukurlara akar, ilk yıldızlar ve galaksiler ancak bundan sonra ışımaya başlar. “Kozmik şafak (cosmic dawn)” denen bu evrede yıldız ışığı çevredeki gazın elektronlarını koparır. Fizikçiler bu sürece yeniden iyonlaşma (reionization) der; çünkü madde evrenin çok erken döneminde, atomlar oluşmadan önce de iyonlaşmış durumdaydı.
Hidrojenin yeniden iyonlaşması yıldız ışığıyla gerçekleşir. Helyum ise iki elektron taşır: birincisi hidrojenle birlikte kopar, ikincisini koparmak için çok daha enerjik radyasyon gerekir. Bu radyasyonu büyük ölçüde etkin galaksi çekirdekleri (AGN), yani süper kütleli kara deliklere düşen gazın saldığı yoğun ışık sağlar.

Lumina’yı farklı kılan ne?
Simülasyon, 500 eşlenik (comoving) megaparsek kenarlı bir küpü, yani yaklaşık 1,6 milyar ışık yılı genişliğinde bir bölgeyi izliyor. Eşlenik uzaklık, evrenin genişlemesini hesaba katan ölçüdür; bu yüzden değer, hesabın her anındaki fiziksel genişliği vermez. Hacim, bu alandaki öncül Thesan simülasyonlarından yaklaşık 144 kat büyük. Karşılığında kütle çözünürlüğü Thesan’ın en ayrıntılı koşusundan daha kaba: yenilik, her ölçüyü iyileştirmekten çok geniş bir bölgeyi ışınım hesabıyla birlikte tutabilmekte.
Hesap, hareketli ağ kullanan AREPO koduna ve IllustrisTNG galaksi oluşumu modeline dayanıyor. Ekip bunlara, grafik işlemcilerde verimli çalışan bir ışınım aktarımı çözücüsü ekledi. Böylece yerçekimi, gaz hareketi ve ışığın madde içinden geçişi aynı hesapta birbirini etkiliyor. Simülasyon, her biri gaz ve karanlık madde temsil eden yaklaşık 432 milyar hesaplama elemanıyla başlıyor. Bunlar tek tek atom ya da yıldız değil; her gaz elemanı başlangıçta milyonlarca Güneş kütlesini temsil ediyor.
İş, Tennessee’deki Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı’nın Frontier süper bilgisayarında koştu. Haberlerde 15 binden fazla GPU’dan söz ediliyor; ayrıntılı dökümde 1.884 düğüm, 105.504 işlemci çekirdeği ve 7.536 AMD Instinct MI250X hızlandırıcı yer alıyor.
Hesabın söylediği
Sonuçlara göre hidrojenin yeniden iyonlaşması geç ve ağırlıklı olarak yıldız kaynaklı. Bölgeler eşit hızda iyonlaşmıyor: galaksilerin etrafında iyonlaşmış kabarcıklar büyüyüp birleşiyor, uzak köşeler daha uzun süre nötr kalıyor. Simülasyon kutusu 100 megaparseklik alt hacimlere bölündüğünde, ortanca alt hacim yaklaşık z ≈ 5,2 kırmızıya kayma değerinde tamamen iyonlaşmış durumda. Helyumun ikinci iyonlaşması ise AGN tarafından kendiliğinden sürülüyor ve z = 3 civarında neredeyse tamamlanıyor.
Modelin ısıl geçmişi ve ışınım zemini mevcut kısıtlarla genel olarak uyumlu. Serbest elektronların kozmik mikrodalga fon ışımasını saçma miktarı da (Thomson saçılma optik derinliği) Planck uydusunun ölçümleriyle iyi örtüşüyor.
Neden önemli?
James Webb Uzay Teleskobu giderek daha uzak galaksileri gösteriyor; Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu ise ileride geniş alan taramaları yapacak. Gözlemcilerin elinde yorumlanacak veri çoğalırken, bu verilerin “standart” galaksi oluşumu ve yeniden iyonlaşma modelleriyle ne kadar uyuştuğunu test edecek büyük bir sanal evrene ihtiyaç var. Lumina’nın ürettiği tahminlerle gözlemler arasındaki farklar, ya modelin eksiklerini ya da gerçekten yeni fiziği gösterebilir. Zier ve ekibi, ileride galaksi taramaları, soğurma ölçümleri ve nötr hidrojenden gelen radyo sinyalleri için “sahte gözlemler” üretmeyi planlıyor.
Henüz bilinmeyenler
Sonuçlar bağımsız birer tahmin değil. Ekip, galaksilerden kaçan iyonlaştırıcı ışınım miktarı gibi bazı parametreleri hidrojenin yeniden iyonlaşmasına ilişkin gözlemlerle ayarlamış. Yıldız oluşumu gibi çözünürlüğün altında kalan süreçler basitleştirilmiş kurallarla temsil ediliyor, hesabı hızlandırmak için ışık hızı da yapay olarak düşürülüyor; bu yaklaşım uzak nötr bölgelerin ne zaman iyonlaştığını etkileyebilir. Bu nedenle bir uyuşmazlık görüldüğünde ilk iş fizik yasalarını sorgulamak değil, bu varsayımları incelemek olacak.
Kaynak: Oliver Zier ve ark., “Introducing the Lumina project”, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (2026), ön baskı arXiv:2605.15310. Haber kaynakları: The Brighter Side of News ve Open Access Government (CfA açıklamasına dayanıyor).



