TOI-2535 b’nin Geçişleri Görünmeyen Bir Komşu Yüzünden Yok Oldu
UCLA’lı astronomlar, TESS verilerinde geçişleri yedi yıl içinde kaybolan sıcak Jüpiter TOI-2535 b’nin yörüngesinin görünmeyen bir komşu yüzünden eğildiğini gösterdi. (exoplanet, hot Jupiter, TESS, orbital precession)

Bir ötegezegen (exoplanet) yıldızının önünden geçtiğinde ışığı hafifçe azalır; astronomlar gezegenleri çoğunlukla bu sönmeyi yakalayarak bulur. TOI-2535 b ise tersini yaptı: yıllar boyunca düzenli biçimde göründü, sonra sönmeler kısaldı, sığlaştı ve 2026’da tamamen kayboldu. Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles (UCLA) liderliğindeki ekip, gezegenin yok olmadığını, yalnızca yörüngesinin bizim görüş doğrultumuzdan eğilip uzaklaştığını gösterdi.
Gezegen: 8,25 günde bir tur atan sıcak bir Jüpiter
TOI-2535 b, yaklaşık 1000 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızın çevresinde dönen “sıcak Jüpiter” (hot Jupiter) türünde bir gaz devi. Yıldızına öyle yakın ki bir turunu 8,25 günde tamamlıyor; Merkür’ün 88 günlük turuyla karşılaştırınca yaklaşık on kat daha hızlı. Gezegenin Jüpiter boyutunda ve çok sıcak olduğu, geçişin derinliğinden ve Arizona’daki Kitt Peak Ulusal Gözlemevi’nin WIYN 3,5 metrelik teleskobuyla yapılan hassas ölçümlerden çıkarıldı.
Yedi yıl, düzensiz bir saat
Gezegen, NASA’nın TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) uzay teleskobunun Nisan 2019 ile Mart 2026 arasındaki görüntülerinde izlendi. TESS aynı gökyüzü bölgesine defalarca bakar; bu da geçiş zamanlarını yıllar boyunca karşılaştırma imkânı verdi. Sonuç şaşırtıcıydı: geçişler düzenli bir takvime uymuyor, beklenenden altı saate kadar erken ya da geç geliyordu. Üstelik sönmeler yıllar içinde kısaldı ve sığlaştı, 2026’da ise hiç görülmedi.

Görünmeyen komşu ve tepe gibi sallanan yörünge
Zamanlama kayması gezegenin yalnız olmadığına işaret eder. UCLA’lı Samuel Yee ve Erik Petigura’nın başını çektiği ekibe göre, TOI-2535 b’nin yörüngesine eğik bir yörüngede dolanan ve henüz görülmemiş bir komşu gezegen var. İki gezegen birbirinin yörüngesini çekerek, dönen bir topacın ekseni gibi sallandırıyor (devinim). Bu sallanma yörüngeyi yıldız diskinin önünden yavaş yavaş uzaklaştırdığı için geçişler bizim açımızdan sönüp gitti. Sonuçlar Astrophysical Journal Letters dergisinde yayımlandı.
Yee’nin ifadesiyle bu, şimdiye dek görülen en uç örnek, çünkü gezegenler birbirleriyle çok güçlü etkileşiyor ve geçiş, gözlem sürerken ortadan kalktı. Evrenin saat gibi düzenli olmadığını, çok gezegenli sistemlerde yörüngelerin birbirini bozabileceğini bilsek de, bir geçişin gözümüzün önünde yok olması nadir bir fırsat.
Tutulmalarla aynı geometri
Olayı anlamanın en kolay yolu Ay’dır. Ay’ın yörüngesi Dünya’nın yörünge düzlemine göre eğik olmasaydı her ay bir Güneş tutulması yaşardık. Eğiklik yüzünden Ay, Güneş’in önüne yalnızca ender olarak tam hizada gelir. Petigura’nın aktardığına göre Ay yörüngesinin eğikliği, Dünya’yla erken dönemdeki büyük çarpışmadan kalan bir iz. TOI-2535 b için geçiş hizası, kayan bir eğiklik yüzünden bozuldu.

Neden önemli? Sıcak Jüpiter’ler nasıl oluşur?
Sıcak Jüpiter’lerin yıldızlarına bu kadar yakın doğamayacağı düşünülüyor; çünkü gaz devlerinin oluşumu için bol buz gerekir ve bu buz yıldızdan uzakta bulunur. Dolayısıyla gezegenlerin sonradan içeri göç ettiği varsayılıyor. İki ana senaryo var: Şiddetli yol, gezegeni örneğin başka bir cisimle yaklaşık çarpışma sonucu uzun ve basık bir yörüngeye fırlatır, yıldızla etkileşim onu sonra yakına çeker. Yumuşak yol ise gezegenin diğer gezegenlerle birlikte gaz diskinde içeri çekilmesidir; bu durumda sistemin “düz” kalması, yani gezegenler arasında eğiklik bulunmaması beklenir.
TOI-2535 b’nin yakın ve eğik yörüngeli bir komşusu olması, Yee’ye göre gezegenin fırlatılmak yerine yavaşça sarmal çizerek içeri geldiğini düşündürüyor. Ekip bunu pek sık yaşanmayan ama çok ilginç bir oluşum kanalı olarak değerlendiriyor.
Henüz bilinmeyenler
Komşu gezegen doğrudan gözlenmedi; varlığı zamanlama verilerinden ve yörünge hesaplarından çıkarıldı. Gezegen bu hesaplara göre 30 ila 50 yıl içinde yeniden geçiş yapacak; saklı komşusu ise daha erken görünür hale gelebilir. O zamana kadar sistemin yapısı, yeni zamanlama gözlemleri ve olası bir ikinci gezegenin kütlesi üzerine tartışmalar sürecek.
Kaynak: S. Yee, E. Petigura ve ark., Astrophysical Journal Letters, 2026 (UCLA basın bülteni: “First known ‘disappearing planet’ has a neighbor that makes it wobble like a top”, 9 Kasım 2026); haber özeti: Phys.org.



