Astronomi

TOI-2535 b’nin Geçişleri Görünmeyen Bir Komşu Yüzünden Yok Oldu

UCLA’lı astronomlar, TESS verilerinde geçişleri yedi yıl içinde kaybolan sıcak Jüpiter TOI-2535 b’nin yörüngesinin görünmeyen bir komşu yüzünden eğildiğini gösterdi. (exoplanet, hot Jupiter, TESS, orbital precession)

Yıldızına çok yakın dönen sıcak bir gaz devi ötegezegenin sanatçı çizimi
HA
Hamza AtacPazartesi, 16 Kasım 2026 · 3 dk okuma

Bir ötegezegen (exoplanet) yıldızının önünden geçtiğinde ışığı hafifçe azalır; astronomlar gezegenleri çoğunlukla bu sönmeyi yakalayarak bulur. TOI-2535 b ise tersini yaptı: yıllar boyunca düzenli biçimde göründü, sonra sönmeler kısaldı, sığlaştı ve 2026’da tamamen kayboldu. Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles (UCLA) liderliğindeki ekip, gezegenin yok olmadığını, yalnızca yörüngesinin bizim görüş doğrultumuzdan eğilip uzaklaştığını gösterdi.

Gezegen: 8,25 günde bir tur atan sıcak bir Jüpiter

TOI-2535 b, yaklaşık 1000 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızın çevresinde dönen “sıcak Jüpiter” (hot Jupiter) türünde bir gaz devi. Yıldızına öyle yakın ki bir turunu 8,25 günde tamamlıyor; Merkür’ün 88 günlük turuyla karşılaştırınca yaklaşık on kat daha hızlı. Gezegenin Jüpiter boyutunda ve çok sıcak olduğu, geçişin derinliğinden ve Arizona’daki Kitt Peak Ulusal Gözlemevi’nin WIYN 3,5 metrelik teleskobuyla yapılan hassas ölçümlerden çıkarıldı.

Yedi yıl, düzensiz bir saat

Gezegen, NASA’nın TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) uzay teleskobunun Nisan 2019 ile Mart 2026 arasındaki görüntülerinde izlendi. TESS aynı gökyüzü bölgesine defalarca bakar; bu da geçiş zamanlarını yıllar boyunca karşılaştırma imkânı verdi. Sonuç şaşırtıcıydı: geçişler düzenli bir takvime uymuyor, beklenenden altı saate kadar erken ya da geç geliyordu. Üstelik sönmeler yıllar içinde kısaldı ve sığlaştı, 2026’da ise hiç görülmedi.

NASA’nın TESS ötegezegen avcısı uzay teleskobunun çizimi
TESS uzay teleskobunun çizimi. Görsel: Orbital ATK / NASA, kamu malı, Wikimedia Commons.

Görünmeyen komşu ve tepe gibi sallanan yörünge

Zamanlama kayması gezegenin yalnız olmadığına işaret eder. UCLA’lı Samuel Yee ve Erik Petigura’nın başını çektiği ekibe göre, TOI-2535 b’nin yörüngesine eğik bir yörüngede dolanan ve henüz görülmemiş bir komşu gezegen var. İki gezegen birbirinin yörüngesini çekerek, dönen bir topacın ekseni gibi sallandırıyor (devinim). Bu sallanma yörüngeyi yıldız diskinin önünden yavaş yavaş uzaklaştırdığı için geçişler bizim açımızdan sönüp gitti. Sonuçlar Astrophysical Journal Letters dergisinde yayımlandı.

Yee’nin ifadesiyle bu, şimdiye dek görülen en uç örnek, çünkü gezegenler birbirleriyle çok güçlü etkileşiyor ve geçiş, gözlem sürerken ortadan kalktı. Evrenin saat gibi düzenli olmadığını, çok gezegenli sistemlerde yörüngelerin birbirini bozabileceğini bilsek de, bir geçişin gözümüzün önünde yok olması nadir bir fırsat.

Tutulmalarla aynı geometri

Olayı anlamanın en kolay yolu Ay’dır. Ay’ın yörüngesi Dünya’nın yörünge düzlemine göre eğik olmasaydı her ay bir Güneş tutulması yaşardık. Eğiklik yüzünden Ay, Güneş’in önüne yalnızca ender olarak tam hizada gelir. Petigura’nın aktardığına göre Ay yörüngesinin eğikliği, Dünya’yla erken dönemdeki büyük çarpışmadan kalan bir iz. TOI-2535 b için geçiş hizası, kayan bir eğiklik yüzünden bozuldu.

8 Nisan 2024 tam Güneş tutulması sırasında Güneş tacı
8 Nisan 2024 tam Güneş tutulması. Hizalanma ne kadar kusursuz olursa tutulma o kadar nadir ve görkemli olur. Görsel: NASA / Bill Ingalls, kamu malı, Wikimedia Commons.

Neden önemli? Sıcak Jüpiter’ler nasıl oluşur?

Sıcak Jüpiter’lerin yıldızlarına bu kadar yakın doğamayacağı düşünülüyor; çünkü gaz devlerinin oluşumu için bol buz gerekir ve bu buz yıldızdan uzakta bulunur. Dolayısıyla gezegenlerin sonradan içeri göç ettiği varsayılıyor. İki ana senaryo var: Şiddetli yol, gezegeni örneğin başka bir cisimle yaklaşık çarpışma sonucu uzun ve basık bir yörüngeye fırlatır, yıldızla etkileşim onu sonra yakına çeker. Yumuşak yol ise gezegenin diğer gezegenlerle birlikte gaz diskinde içeri çekilmesidir; bu durumda sistemin “düz” kalması, yani gezegenler arasında eğiklik bulunmaması beklenir.

TOI-2535 b’nin yakın ve eğik yörüngeli bir komşusu olması, Yee’ye göre gezegenin fırlatılmak yerine yavaşça sarmal çizerek içeri geldiğini düşündürüyor. Ekip bunu pek sık yaşanmayan ama çok ilginç bir oluşum kanalı olarak değerlendiriyor.

Henüz bilinmeyenler

Komşu gezegen doğrudan gözlenmedi; varlığı zamanlama verilerinden ve yörünge hesaplarından çıkarıldı. Gezegen bu hesaplara göre 30 ila 50 yıl içinde yeniden geçiş yapacak; saklı komşusu ise daha erken görünür hale gelebilir. O zamana kadar sistemin yapısı, yeni zamanlama gözlemleri ve olası bir ikinci gezegenin kütlesi üzerine tartışmalar sürecek.

Kaynak: S. Yee, E. Petigura ve ark., Astrophysical Journal Letters, 2026 (UCLA basın bülteni: “First known ‘disappearing planet’ has a neighbor that makes it wobble like a top”, 9 Kasım 2026); haber özeti: Phys.org.

Günün bulmacasıOkumayı bitirdin. Şimdi sıra sende.Beş ipucundan bugünün bilim insanını bulabilir misin?Oyna
HA
Hamza Atac

Dr. Hamza Ataç, Fizik Akademisi'nin kurucusudur. Lisans ve fizik öğretmenliği yüksek lisans eğitimini 2008 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde tamamladı. Ardından ABD'ye giderek Temple Üniversitesi'nde 2012 yılında fizik yüksek lisansını, 2017 yılında ise doktorasını aldı. Doktora çalışmasında, atom çekirdeğinin içindeki proton…

Tüm yazıları →

Astronomi bölümünden daha fazlasıTümü →

Yorum yaz

Haftanın bilimi, pazartesi sabahı gelen kutunda.

Öne çıkan haberler, bir bilim insanının hikâyesi ve haftanın bulmacası. Ücretsiz, istediğin zaman ayrılabilirsin.