Astronomi

Webb, Ejderha Galaksisinde 100’den Fazla Büyütülmüş Yıldız Olayı Saptadı

JWST verileriyle Abell 370 kümesinin arkasındaki Ejderha galaksisinde 104 büyütülmüş yıldız olayı bulundu; bu, uzak yıldız istatistiği için yeni bir rekor. (gravitational lensing, microlensing, James Webb, dark matter)

Abell 370 kümesinin JWST NIRCam kompozit görüntüsünde Ejderha yayı
HA
Hamza AtacPazartesi, 16 Kasım 2026 · 3 dk okuma

Uzak bir yıldızı tek tek görmek normalde imkânsızdır. Milyarlarca ışık yılı ötedeki bir yıldız, kendi galaksisinin ışığı içinde bir nokta bile oluşturmaz. Ama evren bazen doğal bir büyüteç sunar: devasa bir galaksi kümesinin kütleçekimi, arkasındaki galaksinin ışığını eğip büyütür. James Webb Uzay Teleskobu (JWST) ile yapılan yeni bir çalışma, bu büyüteci şimdiye kadarki en verimli biçimde kullandı. Astronomlar, Abell 370 kümesinin arkasındaki “Ejderha” adlı galakside 100’den fazla ayrı yıldız parlaması saptadı.

Ejderha nedir ve neden özel?

Ejderha, kütleçekimsel mercekleme (gravitational lensing) ile uzayıp bir yay biçimine gelmiş bir galaksidir. Kırmızıya kayması \(z \approx 0{,}725\) olan bu galaksinin ışığı, öndeki Abell 370 kümesinin kütlesi tarafından bükülür. Makaleye göre Ejderha, tanımlanan ilk dev yay olma özelliğini taşır ve bilinen en düşük kırmızıya kaymalı, en yüksek yüzey parlaklığına sahip “kostik geçişli” (caustic-crossing) galaksilerden biridir. Küme, Hubble Frontier Fields programının hedeflediği altı kümeden biridir; bu yüzden çevresindeki çoklu görüntülü sistemler iyi haritalanmıştır ve kütle modeli güvenilirdir.

Bu yay, bir önceki rekora da ev sahipliği yapıyordu: iki JWST gözlem dönemini karşılaştıran çalışmalar orada 44 olay bulmuştu. Yeni makale, 2022 ile 2024 arasındaki üç ayrı gözlem döneminin verisini ekleyerek sayıyı 104 benzersiz olaya çıkardı.

Ejderha yayı boyunca JWST ile saptanan 104 büyütülmüş yıldız olayının konumları
Ejderha yayında saptanan 104 olayın konumları yıldız simgeleriyle işaretlenmiş; gri çizgi kütle modelinden gelen kritik eğriyi gösteriyor. Görsel: Palencia ve ark. / JWST verileri, CC BY 4.0, kaynak.

Bir yıldız nasıl “parlama”ya dönüşür?

Kümenin kütleçekimi, yayın bazı bölgelerinde büyütmeyi çok yükseltir. Kümedeki tek tek yıldızlar da küçük birer mercek gibi davranır (mikromercekleme, microlensing). Arka plandaki bir yıldız bu mikro-kostiklerden birine yaklaştığında parlaklığı birkaç yüz ile birkaç bin kat arasında artar; geçip gittiğinde ise eski değerine düşer. Olayın süresi günlerden haftalara kadar değişir, en büyük yıldızlar aylarca görülebilir.

Dolayısıyla yöntem şudur: aynı bölgeyi farklı zamanlarda görüntüleyip birbirinden çıkarırsınız. Bir dönemde çok parlak olup sonrakinde sönen noktalar, tam da böyle bir geçişin işaretidir. Makale, yalnızca en parlak yıldızların bugünkü derinlikte (AB kadir yaklaşık 28–30) görülebildiğini belirtiyor. Bunlar büyük olasılıkla kırmızı ve mavi süperdev yıldızlardır; JWST’nin kızılötesi duyarlılığı özellikle kırmızı süperdevleri öne çıkarır.

JWST NIRCam görüntüsünde Ejderha yayındaki geçici parlama olayları daire içine alınmış
Ejderha’nın “baş” bölgesinde, bir gözlem döneminin kalıntı görüntüsünde 5σ üzerinde saptanan geçici olaylar. Görsel: Palencia ve ark. / JWST, CC BY 4.0, kaynak.

Sayılardan çıkan bilgiler

Bu kadar çok olay olduğunda tek tek hikâyeler yerine istatistik konuşmaya başlarsınız. Ekip, olayların yay üzerindeki dağılımından yıldızların parlaklık fonksiyonunun yüksek uç eğimini \(\beta = 2{,}18\) (üst belirsizlik +0,20, alt belirsizlik −0,30) olarak ölçtü. Bu, galaksinin en parlak yıldızlarının sayısının parlaklıkla nasıl azaldığını anlatan bir sayıdır ve doğrudan galaksi tayfından çıkarılması zordur; çünkü galaksinin toplam ışığına sönük yıldızlar baskındır.

Olayların konumları ayrıca kümenin en yüksek büyütme bölgelerini, yani kritik eğrileri haritalamanın alternatif bir yolunu sunuyor. Böylece kütle modellerinin sınanması mümkün hale geliyor.

Karanlık madde için ipucu mu?

Büyütülmüş yıldızlar karanlık maddeyi sınamak için de kullanılabilir. Kompakt karanlık madde adayları (örneğin ilkel kara delikler) tek bir kostik üretir; “ultra hafif aksiyonlar” gibi dalga benzeri karanlık madde ise yoğunluk dalgalanmaları yaratarak olayların dağılımında bir tür simetri bozulması (parite asimetrisi) bırakabilir. Makale, bu asimetrinin yeni verilerde de sürdüğünü bildiriyor. Bunun karanlık madde kanıtı olduğu söylenmiyor; yazarlar yalnızca önerilen bir sınamanın sonucunun değişmediğini aktarıyor.

Henüz bilinmeyenler

Olayların her birinin tek tek hangi yıldız türüne ait olduğu belirsiz. Kesin yıldız kimlikleri için tayf ve sık aralıklı gözlem gerekir. Parite asimetrisinin kaynağı da açık değil: karanlık madde dışındaki açıklamalar elenmiş değil. Dolayısıyla bu çalışma, yeni bir keşiften çok, Ejderha’yı uzak yıldızların istatistiğini çıkarabileceğimiz bir laboratuvara çeviren ilk büyük örnek olarak okunmalı.

Neden önemli? Yaklaşık 6,5 milyar yıl önce parlamış tek tek yıldızlara bakmak, yıldız evrimi ve galaksi oluşumu modellerini doğrudan sınamamıza izin veriyor. En uzak yıldız adayı Earendel (\(z = 6{,}2\)), bazı yeni çalışmalara göre bir yıldız kümesi de olabilir; Ejderha ise çok daha yakın, dolayısıyla çok daha bol veri veriyor.

Kaynak: J. M. Palencia ve ark., “First Statistical Study of Over 100 Magnified Stellar Events at Redshift z≈0.725 with JWST”, arXiv:2604.22702 (Astronomy & Astrophysics, 2026, aa60640-26); haber özeti: Phys.org.

Günün bulmacasıOkumayı bitirdin. Şimdi sıra sende.Beş ipucundan bugünün bilim insanını bulabilir misin?Oyna
HA
Hamza Atac

Dr. Hamza Ataç, Fizik Akademisi'nin kurucusudur. Lisans ve fizik öğretmenliği yüksek lisans eğitimini 2008 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde tamamladı. Ardından ABD'ye giderek Temple Üniversitesi'nde 2012 yılında fizik yüksek lisansını, 2017 yılında ise doktorasını aldı. Doktora çalışmasında, atom çekirdeğinin içindeki proton…

Tüm yazıları →

Astronomi bölümünden daha fazlasıTümü →

Yorum yaz

Haftanın bilimi, pazartesi sabahı gelen kutunda.

Öne çıkan haberler, bir bilim insanının hikâyesi ve haftanın bulmacası. Ücretsiz, istediğin zaman ayrılabilirsin.