Fizik

Çekirdek tek geçişte hem alfa hem beta yayabilir mi, yeni bir kuram bunu öneriyor

İki kuramcı, çekirdeklerin tek bir kuantum geçişinde hem alfa hem beta parçacığı yayabileceğini öne sürüyor (simultaneous alpha-beta decay, nuclear instability, beta-delayed alpha).

Radyum-226 çekirdeğinin alfa parçacığı yayarak radon-222'ye dönüşmesini gösteren şema
HA
Hamza AtacPazartesi, 16 Kasım 2026 · 2 dk okuma

Radyoaktif bozunumun ders kitaplarındaki sürümünde bir çekirdek ya alfa ya da beta yayar; ikisi aynı anda olmaz. İki kuramcı, Wenqiang Zhang ile Chong Qi, bu ayrımın her zaman doğru olmayabileceğini öne sürüyor. Önerdikleri “eşzamanlı αβ bozunumu (simultaneous αβ decay)” tek bir kuantum geçişinde hem alfa parçacığı hem de beta parçacığı çıkarıyor. Çalışma Physical Review Letters tarafından 6 Kasım 2026’da kabul edildi.

İki ayrı kuvvet, tek bir geçiş

Alfa bozunumu güçlü etkileşimle ilgilidir: iki proton ve iki nötrondan oluşan bir küme çekirdeğin potansiyel bariyerinden tünelleyerek kaçar. Beta bozunumunda ise zayıf etkileşim bir nötronu protona (ya da tersini) dönüştürür ve bir elektron ya da pozitron ile bir nötrino yayılır. Bugüne kadar bilinen “beta gecikmeli alfa (β-delayed α)” olayı iki ardışık adımdır: çekirdek önce beta bozunumuyla uyarılmış bir duruma geçer, ardından o durum alfa yayar.

Zhang ve Qi’nin önerdiği süreçte bu iki adım zaman içinde ayrışmıyor. Örneğin elektron yayımlı türde olay şöyle yazılır:

$$ {}^{A}_{Z}\mathrm{X} \;\to\; {}^{A-4}_{Z-1}\mathrm{Y} + \alpha + e^{-} + \bar{\nu}_e $$

Yük korunumu kolayca sınanabilir: sağ taraftaki toplam yük \((Z-1)+2-1=Z\) olup başlangıçtaki \(Z\) ile eşittir. Pozitron yayımlı (αβ+) ve elektron yakalamalı türler de benzer biçimde yazılır; yazarlar süreci bu üç tipe ayırıyor. Makaleye göre süreç bilinen hiçbir kesin korunum yasasını ihlal etmediğinden ilke olarak serbesttir.

Nüklid haritasında aday avı

Araştırmacılar, bilinen izotopların tamamını kapsayan bir tarama yaptı ve adayları iki sınıfa ayırdı. “Münhasır” adaylarda alfa ve beta kanallarının her biri tek başına enerji bakımından kapalıdır; yalnızca ikisi birlikte serbest kalır. Bu sınıfta beş αβ− adayı çıktı, ancak hepsinin deneysel olarak erişilemez olduğu öngörülüyor. “Kapsayıcı” adaylarda ise tek tek kanallar da açıktır ve eşzamanlı yol onlarla yarışır. Yazarlar iki modu da sıralayıp en olası adayları listeledi.

Kararsız çekirdeklerin bozunum türlerine göre renklendirildiği nüklid tablosu
Nüklid tablosu: çekirdekler bozunum türlerine göre renklendirilmiştir. Görsel: Napy1kenobi ve diğer katkıcılar, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Neden önemli?

En dikkat çekici bulgu, αβ+ adaylarının en üstteki altısının bilinen beta gecikmeli alfa öncüleriyle çakışması. Yazarlara göre bu çekirdeklerde gözlenen alfa enerji spektrumları ek varsayım gerekmeden eşzamanlı yayımla açıklanabiliyor; bu da doğrudan bileşenin küçümsenmeyecek, hatta baskın olabileceği anlamına geliyor. Doğrulanırsa, güçlü ve zayıf etkileşimin tek bir olayda birlikte çalıştığı yeni bir radyoaktivite türü tanımlanmış olacak. Bu, nükleer yapı modellerini ve bozunum şemalarını yorumlama biçimimizi de etkiler.

Henüz bilinmeyenler

Ortada henüz bir deney yok; çalışma kuramsal bir öneri. Haber metinlerinde makale “yayımlandı” diye geçse de APS sayfasında kabul edilmiş makale olarak listeleniyor, son hali değişebilir. Üstelik cesyum-116 üzerine yapılmış ayrı bir deneysel çalışma, alfa olaylarını tek bir duruma atıyor; bu da önerilen mekanizmayla gerilim oluşturabilir. Asıl sınav, ayrıntılı açısal ve enerji ölçümleriyle ardışık ve eşzamanlı yolları ayırt edebilen deneylerden gelecek.

Kaynak: W. Zhang ve C. Qi, “Simultaneous αβ decay: A new mode of nuclear instability”, Physical Review Letters (kabul edildi), DOI: 10.1103/76pc-tspc; arXiv:2606.10567; haber özeti: Phys.org.

Günün bulmacasıOkumayı bitirdin. Şimdi sıra sende.Beş ipucundan bugünün bilim insanını bulabilir misin?Oyna
HA
Hamza Atac

Dr. Hamza Ataç, Fizik Akademisi'nin kurucusudur. Lisans ve fizik öğretmenliği yüksek lisans eğitimini 2008 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde tamamladı. Ardından ABD'ye giderek Temple Üniversitesi'nde 2012 yılında fizik yüksek lisansını, 2017 yılında ise doktorasını aldı. Doktora çalışmasında, atom çekirdeğinin içindeki proton…

Tüm yazıları →

Fizik bölümünden daha fazlasıTümü →

Yorum yaz

Haftanın bilimi, pazartesi sabahı gelen kutunda.

Öne çıkan haberler, bir bilim insanının hikâyesi ve haftanın bulmacası. Ücretsiz, istediğin zaman ayrılabilirsin.