Ekosistem Ekolojisi ve Güncel Çevre Sorunları

Ekoloji ve ekosistemin bileşenleri

Canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceleyen bilim dalına ekoloji denir. Bir gölü düşün: suda balıklar, kurbağalar, su bitkileri ve gözle göremediğimiz milyonlarca bakteri yaşar. Bu canlıların hepsi suyun sıcaklığından, içine giren ışıktan, sudaki oksijen ve mineral miktarından etkilenir; onlar da çevrelerini değiştirir. Belirli bir alandaki canlılar ile bu canlıları etkileyen cansız çevrenin oluşturduğu, kendi içinde madde ve enerji alışverişi yapan sisteme ekosistem denir.

Ekosistemin iki tür bileşeni vardır:

• Cansız (abiyotik) bileşenler: ışık, sıcaklık, su, nem, toprağın yapısı ve mineral içeriği, pH, havadaki oksijen ve karbon dioksit, rüzgâr, tuzluluk gibi fiziksel ve kimyasal etkenler.
• Canlı (biyotik) bileşenler: üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar. Bir canlı için diğer bütün canlılar (avı, avcısı, rakibi, parazitleri) çevrenin canlı bileşenidir.

Bir ekosistem küçük bir su birikintisi kadar küçük de olabilir, bir orman kadar büyük de. Önemli olan, içinde canlıların ve cansız çevrenin birlikte bir bütün oluşturmasıdır. Cansız bir etken tek başına bütün ekosistemi değiştirebilir: bir gölün suyu ısınırsa sudaki çözünmüş oksijen azalır ve oksijene en çok ihtiyaç duyan balıklar önce etkilenir.

Organizasyon düzeyleri, habitat ve ekolojik niş

Ekoloji, canlıları küçükten büyüğe şu düzeylerde inceler:

1. Birey: tek bir canlı (bir sazan balığı).
2. Popülasyon: belirli bir alanda, belirli bir zamanda yaşayan ve aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluk (bir göldeki bütün sazan balıkları).
3. Komünite: belirli bir alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların tümü (göldeki balık, bitki, böcek, bakteri popülasyonları).
4. Ekosistem: komünite ile cansız çevrenin oluşturduğu bütün.
5. Biyosfer: Dünya üzerinde canlıların yaşadığı bütün ekosistemlerin toplamı; karaları, suları ve atmosferin alt katmanını kapsar.

Popülasyon ile komünite arasındaki fark tür sayısıdır: popülasyonda tek bir tür, komünitede birden çok tür vardır. Komünite ile ekosistem arasındaki fark ise cansız çevredir: komünite yalnızca canlıları, ekosistem canlıları ve cansız çevreyi birlikte kapsar.

Bir canlının yaşadığı, beslendiği ve ürediği yere habitat denir. Habitat canlının "adresi" gibidir: bir kurbağanın habitatı göl kıyısıdır. Ekolojik niş ise canlının ekosistemdeki "mesleği"dir: neyle beslendiği, kimlere besin olduğu, günün hangi saatinde etkin olduğu, hangi sıcaklık ve nem aralığına dayanabildiği, ekosistemdeki madde ve enerji akışında üstlendiği görev. Aynı göl kıyısında yaşayan bir kurbağa ile bir balıkçıl kuşunun habitatı ortaktır ama nişleri farklıdır. Bir habitatta birçok tür birlikte yaşayabilir; bu türlerin nişleri farklılaştıkça besin ve alan için birbirleriyle daha az karşı karşıya gelirler.

Üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar

Üreticiler (ototroflar), inorganik maddelerden kendi organik besinlerini yapan canlılardır. İki gruba ayrılırlar:

• Fotosentez yapanlar ışık enerjisini kullanır: bitkiler, algler, siyanobakteriler, bazı diğer bakteriler ve öglena gibi bazı tek hücreli ökaryotlar. Karalarda başlıca üreticiler bitkiler, denizlerde ve göllerde ise fitoplankton denilen mikroskobik alg ve siyanobakterilerdir.
• Kemosentez yapanlar inorganik maddeleri (amonyak, nitrit, hidrojen sülfür, demir iyonları gibi) oksitlerken açığa çıkan kimyasal enerjiyi kullanarak karbon dioksitten organik madde üretir. Bu yeteneğe yalnızca bazı prokaryotlar sahiptir: nitrifikasyon bakterileri, kükürt bakterileri, demir bakterileri gibi. Işığa ihtiyaç duymadıkları için derin okyanus tabanındaki sıcak su bacalarının çevresinde güneş ışığı hiç ulaşmadan zengin bir ekosistemin temelini oluşturabilirler.

Tüketiciler (heterotroflar), besinlerini başka canlılardan hazır alır. Bitkilerle beslenenlere otçul (çekirge, tavşan, koyun), hayvanlarla beslenenlere etçil (kurt, kartal, örümcek), hem bitkisel hem hayvansal besinlerle beslenenlere hepçil (ayı, insan, birçok fare türü) denir. Leşle beslenen akbaba ve başka bir canlının üzerinde ya da içinde yaşayıp ondan beslenen parazitler de tüketicidir.

Ayrıştırıcılar çürükçül (saprofit) bakteriler ve mantarlardır. Sindirim enzimlerini hücre dışına, ölü organizmaların ve atıkların üzerine salgılar, parçalanan küçük molekülleri emerler. Bu sırada organik maddelerdeki azot, fosfor, kükürt gibi elementler inorganik hâle geçerek toprağa ve suya döner ve üreticiler tarafından yeniden kullanılabilir. Toprak solucanı gibi ölü bitki parçalarıyla beslenen hayvanlar maddeleri ufalayarak ayrıştırmayı hızlandırır, ama maddeleri inorganik hâle getiren asıl canlılar bakteri ve mantarlardır.

Bazı canlılar tek bir gruba tam oturmaz. Örneğin böcekçil bitkiler fotosentez yaptıkları için üreticidir, ama azotça fakir topraklarda yaşadıklarından yakaladıkları böcekleri sindirerek azot ihtiyaçlarını karşılarlar. Öglena ışıkta fotosentez yapar, uzun süre karanlıkta kalırsa hazır organik maddeleri alarak heterotrof gibi beslenebilir.

Besin zinciri, besin ağı ve trofik düzeyler

Bir ekosistemde besin ve onunla birlikte enerji, canlıdan canlıya aktarılır. Bu aktarımın tek bir doğru boyunca gösterilmesine besin zinciri denir: ot → çekirge → kurbağa → yılan → kartal. Oklar her zaman yenenden yiyene doğru, yani enerjinin aktarıldığı yöne çizilir.

Zincirdeki her basamağa trofik düzey (beslenme basamağı) denir. Üreticiler 1. trofik düzeydir. Otçullar (birincil tüketiciler) 2., otçullarla beslenen etçiller (ikincil tüketiciler) 3., ikincil tüketicilerle beslenenler (üçüncül tüketiciler) 4. trofik düzeydedir. Ayrıştırıcılar her düzeyden gelen ölü maddeyle beslendiği için zincirin belirli bir basamağına yerleştirilmez.

Doğada bir canlı genellikle birden fazla türle beslenir ve birden fazla türe besin olur. Bu yüzden besin zincirleri birbirine bağlanarak besin ağını oluşturur. Besin ağında bir türün trofik düzeyini bulmak için üreticiden o türe giden bütün yolları izleriz: yol üzerindeki ok sayısının bir fazlası, o yoldaki trofik düzeydir. Farklı uzunlukta yollar varsa tür birden fazla trofik düzeyde yer alır.

Bir tür ortadan kalktığında ağın geri kalanında ne olacağını oklara bakarak çıkarabiliriz. Kısa süreli etkiler için şu kurallar kullanılır:

1. Besinsiz kalma: Bir türün ağdaki bütün besin kaynakları ortadan kalkmış ya da kesinlikle azalmışsa o tür kesinlikle azalır. Bu etki zincir boyunca yukarı doğru yayılır: yalnızca bu türle beslenen tür de azalır.
2. Başka besini olan tür: Ortadan kalkan türün yanında başka besinleri de olan bir tüketici için etki kesin değildir; diğer besinlerine yönelerek varlığını sürdürebilir.
3. Av baskısının kalkması: Ortadan kalkan tür, bir türün ağdaki tek avcısıysa o türün sayısı artar. Avlanan türün başka avcıları da varsa artma eğilimi beklenir, ama kesin söylenemez.

Enerji akışı ve %10 kuralı

Ekosistemlerin neredeyse tamamında enerjinin kaynağı Güneş'tir. Üreticiler ulaşan ışık enerjisinin yalnızca küçük bir bölümünü fotosentezle organik maddelerin yapısında kimyasal enerji olarak depolar. Bu enerji besin yoluyla tüketicilere aktarılır. Ancak her trofik düzeyde enerjinin büyük kısmı kaybedilir:

• Canlılar yaşamsal etkinlikleri için solunum yapar; solunumla açığa çıkan enerjinin bir kısmı sonunda ısı olarak çevreye yayılır.
• Besinin bir kısmı hiç yenmez (kökler, kemikler, tüyler) ya da sindirilemeyip dışkıyla atılır; bu kısımlar ayrıştırıcılara gider.

Bu kayıplar yüzünden bir trofik düzeydeki enerjinin ancak küçük bir kısmı, ortalama olarak yaklaşık %10'u, bir üst düzeyin biyokütlesine aktarılır. Bu yaklaşık orana %10 kuralı denir. Gerçek oran ekosisteme ve canlıya göre değişir; %10 hesaplarda kullanılan bir ortalamadır.

Hesaplarda kural şöyle uygulanır: üreticilerde \(E\) enerji varsa \(n\). trofik düzeye yaklaşık \(E \cdot (0{,}1)^{n-1}\) enerji ulaşır. Tersten düşünürsek \(n\). trofik düzeydeki bir canlının depoladığı her 1 kJ için üreticilerde yaklaşık \(10^{n-1}\) kJ enerji gerekir. Aynı akıl yürütme biyokütle için de kullanılır: bir kartalın 1 kg kütle kazanması, otçulla beslendiği bir zincirde (ot → tavşan → kartal) yaklaşık 10 kg tavşan ve 100 kg ot demektir.

Enerji akışının en önemli özelliği tek yönlü olmasıdır. Isı olarak kaybedilen enerji üreticiler tarafından yeniden kullanılamaz; ekosistem sürekli Güneş'ten yeni enerji almak zorundadır. Madde ise döngüseldir: aynı karbon, azot ve fosfor atomları ayrıştırıcılar sayesinde canlılar ile cansız çevre arasında tekrar tekrar dolaşır. Kayıplar nedeniyle besin zincirleri de uzun olamaz; çoğu zincir dört beş basamakta biter, çünkü en üst düzeye ulaşan enerji bir popülasyonu daha fazla besleyemeyecek kadar azalır.

Ekolojik piramitler

Trofik düzeyler arasındaki ilişkiyi alttan üste üst üste konmuş basamaklarla gösteren şemalara ekolojik piramit denir. En altta üreticiler bulunur.

• Enerji piramidi: her düzeyin belirli bir sürede depoladığı enerjiyi gösterir. Her basamakta enerji kaybedildiği için üst düzey alt düzeyden hiçbir zaman fazla enerji alamaz; enerji piramidi her zaman düzdür, ters olamaz.
• Biyokütle piramidi: her düzeydeki canlıların belli bir andaki toplam kuru kütlesini gösterir. Çoğunlukla düzdür. Bazı deniz ve göl ekosistemlerinde ters olabilir: fitoplanktonlar çok hızlı çoğalır ve hızla tüketilir, bu yüzden ölçüm anında fitoplankton biyokütlesi onunla beslenen zooplankton biyokütlesinden az bulunabilir.
• Birey sayısı piramidi: her düzeydeki birey sayısını gösterir. Ters ya da tabanı dar olabilir. Tek bir meşe ağacında binlerce tırtıl beslenir; ağaç ve tırtıl basamakları ters bir piramit oluşturur. Tırtılları yiyen birkaç kuş eklenirse piramidin ortası geniş, tabanı ve tepesi dar olur. Bir konakçı üzerinde çok sayıda parazit yaşaması da sayı piramidini ters çevirir.

Biyolojik birikim

Bazı maddeler canlının vücudunda yıkılamaz ve boşaltımla kolayca atılamaz. Böyle bir madde besinle alındığında vücutta, çoğunlukla yağ dokusunda birikir. Bir avcı yaşamı boyunca çok sayıda av yer ve her avın vücudundaki birikmiş maddeyi de alır. Üst trofik düzeylere doğru biyokütle azalır ama madde atılmadığı için daha küçük bir kütlede toplanır; böylece birim kütledeki derişimi her basamakta artar. Bu olaya biyolojik birikim denir.

En bilinen örnek böcek öldürücü olarak yaygın kullanılmış olan DDT'dir. DDT suda çok az çözünür, yağda iyi çözünür ve canlıların vücudunda uzun süre parçalanmadan kalır. Göllere ve denizlere karışan DDT'nin suyun kendisindeki derişimi çok düşük olsa bile planktonda, balıklarda ve en çok da balıkla beslenen yırtıcı kuşlarda yüksek derişimlere ulaştığı ölçülmüştür. DDT'nin yırtıcı kuşlarda yumurta kabuğunun incelmesine yol açtığı, kuluçka sırasında kırılan yumurtalar yüzünden kartal, doğan ve pelikan popülasyonlarının azaldığı gösterilmiştir. Rachel Carson'ın 1962'de yayımlanan Sessiz Bahar kitabı bu tehlikeye dikkat çekmiş ve DDT'nin tarımda kullanımı birçok ülkede yasaklanmıştır. Cıva bileşikleri, kurşun ve kadmiyum gibi ağır metaller de aynı yolla besin zincirinde birikir. Kimya dersinde bu kirleticilerin kaynaklarını görmüştün; biyolojide dikkat edeceğimiz nokta, en çok zarar görenlerin zincirin tepesindeki canlılar olmasıdır. Balıkla beslenen insanlar da bu tepededir.

Madde döngüleri: su ve karbon

Enerji ekosistemden ısı olarak çıkıp gider, ama Dünya'ya dışarıdan önemli miktarda madde gelmez. Bu yüzden canlıların kullandığı elementler sürekli geri kazanılmak zorundadır. Bir elementin canlılar ile cansız çevre arasında dolaşmasına madde döngüsü denir.

Su döngüsünde buharlaşma, yoğuşma ve yağış fiziksel olaylardır, ama canlıların da payı büyüktür. Karasal bitkiler kökleriyle aldıkları suyun büyük kısmını yapraklarından su buharı olarak atmosfere verir; bu olaya terleme denir. Su fotosentezde hammadde olarak kullanılır, oksijenli solunumda ise ürün olarak oluşur. Geniş ormanlar yağış suyunu tutar, toprağa yavaşça sızmasını sağlar ve terlemeyle bölgenin nemine katkı yapar. Ormanların yok edilmesi yüzey akışını hızlandırır, yeraltı sularının beslenmesini azaltır.

Karbon, bütün organik moleküllerin iskeletini oluşturur. Karbon döngüsünün iki ana yönü vardır:

• Atmosferdeki ve sudaki karbon dioksiti organik maddeye bağlayan olaylar: fotosentez ve kemosentez.
• Organik maddedeki karbonu karbon dioksit olarak geri veren olaylar: üreticiler dahil bütün canlıların solunumu, ayrıştırıcıların ölü maddeyi parçalaması ve odun, kömür, petrol, doğal gaz gibi yakıtların yanması.

Karbonun bir kısmı uzun süre döngünün dışında kalır. Milyonlarca yıl önce ayrışmadan gömülen canlı kalıntıları kömür, petrol ve doğal gaza dönüşmüştür. Midye ve salyangoz kabukları, mercan iskeletleri kalsiyum karbonattan yapılır; bunların birikmesiyle oluşan kireç taşları da büyük bir karbon deposudur. Okyanuslar atmosferle sürekli karbon dioksit alışverişi yapar. İnsan etkinlikleri bu dengeyi iki yolla bozar: fosil yakıtlar yakılarak milyonlarca yılda depolanmış karbon kısa sürede atmosfere verilir, ormanlar kesilerek de karbon dioksiti bağlayan üretici miktarı azaltılır.

Azot döngüsü

Azot, proteinlerin, nükleik asitlerin ve ATP'nin yapısında bulunur. Atmosferin yaklaşık %78'i azot gazıdır (\(\text{N}_2\)), ama bitkiler ve hayvanlar bu gazı doğrudan kullanamaz; iki azot atomu arasındaki üçlü bağ çok sağlamdır. Bitkiler azotu topraktan çoğunlukla nitrat, kısmen de amonyum olarak alır. Hayvanlar ise azotu besinlerindeki organik moleküllerden sağlar. Azotun bu biçimler arasındaki dönüşümlerinin çoğunu bakteriler yapar:

1. Azot bağlama: Atmosferdeki \(\text{N}_2\), azot bağlayıcı bakteriler tarafından amonyağa dönüştürülür. Bu bakterilerin bir kısmı toprakta serbest yaşar, bir kısmı fasulye, nohut, mercimek, yonca gibi baklagillerin köklerindeki yumrularda (nodüllerde) bitkiyle ortak yaşar. Siyanobakteriler de azot bağlayabilir. Şimşek ve yıldırımın oluşturduğu yüksek enerjiyle de havadaki azot oksitlenir ve yağmurla nitrat olarak toprağa ulaşır; bu olay canlılardan bağımsızdır. Sanayide de azotlu gübre üretmek için havadaki azot bağlanır.
2. Amonifikasyon: Ölü organizmaların ve boşaltım atıklarının (üre, ürik asit) yapısındaki organik azot, ayrıştırıcı bakteri ve mantarlar tarafından amonyağa dönüştürülür. Amonyak toprakta su ile çoğunlukla amonyum iyonu hâlinde bulunur.
3. Nitrifikasyon: Amonyak önce nitrite, nitrit de nitrata yükseltgenir. Bu iki basamağı nitrifikasyon bakterileri yapar. Bu bakteriler kemosentez yapan üreticilerdir: amonyak ve nitriti yükseltgerken açığa çıkan enerjiyi organik madde üretmekte kullanırlar. Yükseltgeme için oksijen gerektiğinden nitrifikasyon iyi havalanan topraklarda hızlıdır.
4. Bitkilerin azot alması ve beslenme: Bitkiler nitratı kökleriyle alır, amino asit ve nükleotit sentezinde kullanır. Hayvanlar bitkileri ya da başka hayvanları yiyerek organik azotu alır.
5. Denitrifikasyon: Topraktaki nitrat, denitrifikasyon bakterileri tarafından yeniden \(\text{N}_2\) gazına dönüştürülerek atmosfere verilir. Bu bakteriler oksijensiz ortamda nitratı oksijen yerine kullanır; bu yüzden denitrifikasyon su basmış, sıkışmış, havasız topraklarda hızlanır ve toprağın azotu azalır.

Fosfor döngüsü

Fosfor DNA, RNA, ATP ve hücre zarındaki fosfolipitlerin, hayvanlarda ayrıca kemik ve dişlerin yapısına katılır. Fosfor döngüsünün en önemli farkı atmosfer evresinin olmamasıdır: fosforun havada önemli bir gaz hâli yoktur. Döngü kayaçlarda başlar. Fosfatlı kayaçlar yağmur ve rüzgârla aşındıkça fosfat iyonları toprağa ve suya geçer. Bitkiler fosfatı kökleriyle alır, hayvanlar besinle sağlar. Ölü organizmalar ve atıklar ayrıştırıcılarca parçalanınca fosfat yeniden toprağa döner. Suya taşınan fosfatın bir kısmı göl ve deniz tabanına çöker; jeolojik süreçlerle bu çökeller milyonlarca yılda yeniden kayaca dönüşür. Deniz kuşlarının kıyılarda biriken dışkısı (guano) fosfatı denizden karaya geri taşıyan bir yoldur. Fosfor döngüsü yavaş olduğu için birçok ekosistemde, özellikle göllerde, üreticilerin büyümesini sınırlayan madde fosfordur. Gübre ve deterjanlardaki fosfatın göllere karışması bu yüzden alglerin aşırı çoğalmasına (ötrofikasyona) yol açar.

Küresel iklim değişikliği ve canlılar

Sera etkisinin fiziksel ve kimyasal açıklamasını kimya dersinde gördün. Biyoloji açısından önemli olan, sera gazlarındaki artışla yükselen sıcaklıkların ve değişen yağış düzeninin canlılar üzerindeki etkileridir:

• Yayılış alanlarının kayması: Sıcaklığa duyarlı türler daha serin yerlere, kutuplara doğru ya da dağlarda daha yükseğe çekilir. Dağların zirvesine yakın yaşayan türler için gidecek yer kalmayabilir.
• Zamanlamanın bozulması: Birçok bitki daha erken çiçek açar, bazı göçmen kuşlar daha erken döner. Bir kuşun yavruları yumurtadan çıktığında onların besini olan tırtıllar çoktan büyümüşse aradaki uyum bozulur.
• Deniz ekosistemleri: Deniz suyunun ısınması mercanların dokularında ortak yaşadıkları algleri atmasına ve beyazlamasına (mercan ağarması) yol açar; ağarma uzun sürerse mercanlar ölür. Okyanuslarda çözünen karbon dioksitin artması suyun pH değerini düşürür (okyanus asitlenmesi); kabuk ve iskeletini kalsiyum karbonattan yapan mercan, midye ve bazı planktonlar zarar görür.
• Kuraklık ve yangın: Kuraklık su ekosistemlerini küçültür, orman yangınlarının sıklığını ve şiddetini artırır. Isınma bazı zararlı böceklerin ve hastalık taşıyan canlıların yayılış alanını genişletebilir.

Biyoçeşitlilik ve onu tehdit eden etkenler

Bir bölgedeki canlıların çeşitliliğine biyoçeşitlilik denir. Üç düzeyde incelenir: bir türün bireyleri arasındaki genetik çeşitlilik, bir bölgedeki tür çeşitliliği ve bölgedeki ekosistem çeşitliliği. Genetik çeşitliliği yüksek bir popülasyonda, değişen koşullara (yeni bir hastalık, kuraklık) dayanabilen bireylerin bulunma olasılığı yüksektir. Tür çeşitliliği yüksek bir ekosistem de besin ağı daha karmaşık olduğu için bir türün kaybından daha az sarsılır.

Biyoçeşitliliği azaltan başlıca etkenler şunlardır:

• Habitat kaybı ve parçalanması: Ormanların kesilmesi, sulak alanların kurutulması, şehirleşme ve yol yapımı. Günümüzde tür kayıplarının en büyük nedeni budur. Büyük bir ormanı bölen yollar habitatı küçük adalara ayırır ve küçük popülasyonlar daha kolay yok olur.
• İstilacı türler: Doğal yayılış alanının dışına çoğunlukla insanlar tarafından taşınan, yeni ortamında doğal düşmanı az olduğu için hızla çoğalan ve yerli türlere zarar veren türlerdir. Karadeniz'e 1980'lerde gemilerin balast suyuyla taşınan bir taraklı (ktenofor) türü, plankton ve balık yumurtalarıyla beslenerek hamsi popülasyonunun azalmasına katkıda bulunmuştur. Süveyş Kanalı yoluyla Akdeniz'e giren aslan balığı ve zehirli balon balığı da kıyılarımızda yayılmaktadır.
• Aşırı avlanma ve toplama: Balık stoklarının yenilenebileceğinden hızlı avlanması, doğadan soğanlı bitkilerin ve tıbbi bitkilerin bilinçsizce sökülmesi.
• Çevre kirliliği: Hava kirliliği solunum yolu hastalıklarını artırır; havadaki kükürt dioksite çok duyarlı olan likenler kirli şehir havasında yaşayamaz ve bu yüzden hava kalitesinin göstergesi olarak kullanılır. Su kirliliği ve ısıl kirlilik sudaki oksijeni azaltarak balık ölümlerine yol açar. Denizlere karışan plastikler kaplumbağalar ve deniz kuşları tarafından besin sanılarak yutulur; küçük plastik parçaları besin zincirine girer. Kıyılardaki aşırı ışıklandırma, yumurtadan çıkıp denize yönelmesi gereken deniz kaplumbağası yavrularını karaya doğru şaşırtır.
• Erozyon ve çölleşme: Toprağın su ve rüzgârla taşınmasına erozyon denir. Bitki örtüsü kökleriyle toprağı tutar ve yağmur damlalarının çarpmasını yumuşatır; ormanların kesilmesi, aşırı otlatma, anız yakma ve eğimli arazinin eğim yönünde sürülmesi erozyonu hızlandırır. Kurak ve yarı kurak bölgelerde arazinin verimliliğini kaybederek bozulmasına çölleşme denir. Ağaçlandırma, teraslama, eğime dik sürüm ve otlatmanın düzenlenmesi erozyonu azaltır.
• İklim değişikliği: Yukarıda anlatılan etkilerle birçok türün yaşam alanını daraltır.

Biyoçeşitliliğin korunması ve Türkiye

Türleri korumanın en etkili yolu onları kendi doğal ortamlarında, habitatlarıyla birlikte korumaktır. Milli parklar, tabiat parkları, tabiatı koruma alanları, yaban hayatı geliştirme sahaları ve sulak alanların korunması bu amaca hizmet eder. Avlanma ve toplama yasakları, nesli tehlikedeki türlerin koruma altında yetiştirilip doğaya salınması da doğal ortamda korumayı destekler. Doğal ortamının dışında koruma ise tohum ve gen bankaları, botanik bahçeleri ve hayvanat bahçeleriyle yapılır. Ankara'daki Türkiye Tohum Gen Bankası, yerli bitki türlerinin ve kültür bitkilerinin tohumlarını uzun süre saklamak için kurulmuştur.

Türkiye biyoçeşitlilik açısından dünyanın en zengin ılıman bölgelerinden biridir. Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

• Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği yerde bulunması.
• Deniz kıyısından yüksek dağlara uzanan yükselti farkı, çok farklı iklim tipleri, toprak ve kayaç çeşitliliği; bu sayede dar alanlarda bile birbirinden farklı habitatların bulunması.
• Buzul çağlarında Anadolu'nun büyük kısmının buzullarla örtülmemesi; birçok türün bu dönemleri burada sürdürebilmiş olması.
• Bazı kültür bitkilerinin (buğday, mercimek, nohut gibi) yabani akrabalarının bu bölgede yetişmesi ve bu bitkilerin ilk kez Anadolu ve çevresinde tarıma alınmış olması.

Yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan türlere endemik tür denir. Türkiye'nin bitki türlerinin önemli bir kısmı endemiktir; Kaz Dağı göknarı ve Van Gölü havzasında yaşayan inci kefali bunlara örnektir. Endemik bir türün Türkiye'deki popülasyonları yok olursa tür yeryüzünden tamamen silinir, çünkü başka bir yerde doğal popülasyonu yoktur. Türkiye ayrıca kuşların Avrupa ile Afrika arasındaki göç yolları üzerindedir; İstanbul Boğazı ve Hatay'daki Belen Geçidi süzülerek göç eden büyük kuşların önemli geçiş noktalarıdır. Akdeniz kıyılarımızdaki bazı kumsallar (Muğla'daki İztuzu gibi) deniz kaplumbağalarının yumurtlama alanı, kıyılarımızdaki mağaralar nesli tehlikedeki Akdeniz fokunun barınağıdır. Birecik'te koruma altında yetiştirilen kelaynak kuşu da nesli tehlikedeki türlerimizdendir.

Sürdürülebilirlik ve ekolojik ayak izi

Bugünkü ihtiyaçları, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme olanağını ortadan kaldırmadan karşılamaya sürdürülebilirlik denir. Örneğin bir ormandan her yıl yalnızca yerine büyüyebilecek kadar ağaç kesmek sürdürülebilir bir kullanımdır; ormanı bir kerede kesip yerine bir şey dikmemek değildir.

Bir kişinin, kentin ya da ülkenin tükettiği kaynakları üretmek ve oluşturduğu atıkları (özellikle karbon dioksiti) doğanın tekrar özümseyebilmesi için gereken biyolojik olarak verimli alana ekolojik ayak izi denir. Besin, giyim, ulaşım, ısınma ve elektrik tüketiminin hepsi ayak izine eklenir. İnsanlığın toplam ayak izi, Dünya'nın bir yılda yenileyebildiği kaynaklardan büyüktür; doğanın o yıl yenileyebileceği kaynakların tükendiği tarih (Dünya Limit Aşım Günü) son yıllarda yaz aylarına düşmektedir. Toplu taşıma kullanmak, enerjiyi ve suyu tasarruflu kullanmak, yerel ve mevsiminde üretilmiş besinleri tercih etmek, atıkları azaltıp geri dönüştürmek ayak izini küçültür. Enerji akışı bölümündeki hesap burada da geçerlidir: besin zincirinin alt basamaklarından beslenmek aynı enerji için daha az alan gerektirir.