Euclid, Evrenin Üç Boyutlu Haritasının Temelini Atan İlk Büyük Veri Setini Yayımladı
ESA’nın Euclid teleskobu, 900 milyondan fazla galaksiyi ve yaklaşık 15 000 güçlü merceklenme adayını içeren DR1-Foundation veri paketini yayımladı. (Euclid, dark energy, dark matter, gravitational lensing, 3D map of the universe)

Bir uzay teleskobunun ürettiği veri, belli bir noktadan sonra tek tek bakılarak değil, ancak istatistikle okunabilir hale gelir. Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) Euclid teleskobu 12 Kasım 2026’da tam olarak bu eşiği geçti. Görev, 2023’teki fırlatılışından bu yana ilk kez büyük çaplı bir veri paketini bilim insanlarının kullanımına açtı. DR1-Foundation adı verilen paket, karanlık evrenin (dark universe) üç boyutlu haritasını çıkarma hedefinin ilk sağlam temeli olarak sunuluyor.
Pakette tam olarak ne var?
DR1-Foundation, yaklaşık 13 aylık gözlemi kapsıyor. Bir milyardan fazla gök cisminin ışığı kayıt altına alınmış durumda ve taranan alan, gökyüzünde 9500 dolunayın kaplayacağı büyüklüğe denk geliyor. Bunun içindeki Euclid Geniş Tarama (Euclid Wide Survey) kısmı 1900 derecekare gökyüzünü örtüyor ve yalnızca bu bölümün hacmi 1,7 milyon gigabayt düzeyinde. Karşılaştırma için: Euclid’in daha önceki yayınları, birkaç günlük gözlemden elde edilen yaklaşık 60 derecekarelik alanla sınırlıydı.
ESA’nın verdiği sayılara göre paket şunları içeriyor:
- 900 milyondan fazla galaksi
- yaklaşık 15 000 güçlü kütleçekimsel merceklenme (strong gravitational lensing) adayı
- 60 milyonun üzerinde kuasar (quasar) adayı
- 160 milyondan fazla kaynağa ait tayf (spectrum)
Veriler ham ve kalibre edilmiş görüntülerin, katalogların ve tayfların yanı sıra dev gökyüzü mozaiklerini de kapsıyor. Hepsine, ESA’nın bu iş için kurduğu Euclid Data Space platformu üzerinden erişilebiliyor.

Neden önce mercekler?
Kütleçekimsel mercek, ön plandaki bir galaksinin kütlesinin arkadaki daha uzak bir galaksinin ışığını büküp büyütmesiyle oluşur. Bu olay, galaksilerin görünmeyen karanlık madde (dark matter) bileşenini “tartmanın” az sayıdaki yolundan biri. Sorun, güçlü mercek olarak davranan galaksilerin son derece nadir olması: ESA’ya göre birkaç bin galaksiden yalnızca biri bu işi yapıyor. Yeryüzünden bakınca atmosferin bulanıklığı küçük örnekleri siliyor, önceki uzay teleskopları ise yeterince geniş alan tarayamıyordu.
Euclid’in getirdiği fark, adayların hepsinin aynı teleskopla ve aynı yöntemle bulunmuş olması. Bu sayede mercekler, her biri ayrı bir “nadir bulgu” olarak değil, binlerce örnekten oluşan bir topluluk olarak incelenebilecek. Adayların ayıklanmasında makine öğrenmesi kullanıldı; ayrıca Zooniverse üzerinde yürüyen Space Warps projesinin binlerce gönüllüsü görüntüleri tek tek taradı. Yani yapay zekâ ile vatandaş bilimin bir arada çalıştığı bir keşif hattı söz konusu. Açıklamaya göre bu katalog, daha önce yayımlanmış tüm güçlü mercek katalogları birleştirilse bile onlardan büyük.

Haritayı mümkün kılan yöntem: tayf
Üç boyutlu bir harita için her galaksinin yalnızca gökyüzündeki konumu değil, bize uzaklığı da gerekir. Euclid bunu tayfölçümle (spectroscopy) yapıyor: galaksilerden gelen ışığı prizma gibi çalışan bir kameradan geçirip gökkuşağına benzer bir şeride ayırıyor. Yıldız oluşturan hidrojen bulutlarının bıraktığı hidrojen-alfa (hydrogen-alpha) çizgisinin bu şeritteki konumu, galaksinin kırmızıya kaymasını, dolayısıyla uzaklığını veriyor. 160 milyon kaynağın tayfı artık elde, ama bu çizgilerin aranıp uzaklıkların hesaplanması işin sonraki aşaması. Kozmik ağın (cosmic web), yani büyük ölçüde karanlık maddeden oluşan, milyonlarca ışık yılı uzanan galaksi filamentlerinin haritası bu hesaplardan çıkacak.
Görüntüler ne anlatıyor?
Bilimsel katalogların yanında yayımlanan görüntüler de ölçeği hissettiriyor. Messier 81 grubunu gösteren kare yaklaşık 12 milyon ışık yılı uzaktaki bir bölgeyi kapsıyor: sağda büyük sarmal galaksi M81, solda daha küçük NGC 3077 var, aradaki mavimsi pus ise kendi galaksimizdeki “galaktik sirrüs” (galactic cirrus) bulutları. Bu kare yaklaşık bir derecekare, yani dolunayın beş katı kadar alan ve Euclid onu bir saatten biraz uzun sürede çekmiş. Güney gökyüzündeki Horologium Üstkümesi ise yaklaşık 800 milyon ışık yılı uzakta ve 30’dan fazla küçük galaksi kümesinden oluşuyor.
Neden önemli?
Karanlık enerji ve karanlık madde, evrenin içeriğinin büyük bölümünü oluşturuyor, ama ikisinin de doğası bilinmiyor. Evrenin genişleme geçmişi ve yapıların nasıl büyüdüğü, bu iki bileşenin davranışı için en sıkı sınamalardan biri. Euclid’in bu yayını, söz konusu sınamaların yapılabileceği ilk gerçek ölçekteki veri. Teleskobun daha önce bulduğu yeni kuyruklu yıldız gibi yan ürünler, aynı görüntülerin ne kadar çok farklı iş için kullanılabileceğini zaten göstermişti.
Henüz bilinmeyenler
Bu yayın bir harita değil, haritanın malzemesi. Veri seti, Euclid’in toplam tarayacağı gökyüzünün yalnızca yaklaşık yüzde 14’ünü kapsıyor. Zayıf merceklenme (weak lensing) ölçümleri ve galaksilerin kozmik ağa nasıl oturduğuna dair hesaplar, 2027 ortasında tamamlanacak tam DR1 yayınına bırakıldı. Mercek ve kuasar sayıları ise şimdilik “aday” düzeyinde; yani her birinin ayrıntılı doğrulanması gerekiyor. Euclid Projesi Bilimcisi Valeria Pettorino’nun sözleriyle: “Keşfedilecek çok şey var.”
Kaynak: ESA, “Euclid lays the foundation for its best-ever 3D map of the Universe” (12 Kasım 2026); ESA Cosmos, Euclid Data Release 1; IAC, Euclid Releases Its First Major Dataset for Mapping the Dark Universe.



