Sinir Sistemi

Sinir sistemi ne iş yapar?

Bir arkadaşın adını seslendiğinde başını çevirirsin; sıcak bir tencereye dokununca elin, sen düşünmeye fırsat bulmadan geri çekilir; merdiven çıkarken kalbin hızlanır. Bu olayların hepsinde vücut, çevreden ya da kendi içinden gelen bir değişikliği algılar, bilgiyi değerlendirir ve uygun bir tepki verir. Bu işi hızlı ve hedefli biçimde yapan sistem sinir sistemidir. Hormonlarla çalışan endokrin sistem de düzenleme yapar, ama onun etkisi daha yavaş başlar ve daha uzun sürer; sinir sisteminin iletimi ise milisaniyeler içinde olur ve yalnızca bağlantılı olduğu hücreleri etkiler.

Sinir sistemi iki büyük bölümde incelenir:

• Merkezi sinir sistemi (MSS): beyin ve omurilik. Bilgiyi değerlendirir, karar verir, komut gönderir.
• Çevresel sinir sistemi (ÇSS): beyinden çıkan 12 çift kafa siniri ile omurilikten çıkan 31 çift omurilik siniri ve bunların üzerindeki gangliyonlar. Duyu organlarından MSS'ye bilgi getirir, MSS'den kaslara ve bezlere komut götürür.

Sinir sisteminin bütün işleri iki hücre grubuyla yapılır: impuls ileten nöronlar (sinir hücreleri) ve onları destekleyen glia hücreleri. Bu konuyu önce hücre düzeyinde (nöron, impuls, sinaps), sonra organ düzeyinde (beyin, omurilik, çevresel sinirler) ele alacağız. Hormonlar ve duyu organları ayrı konulardadır.

Nöronun yapısı

Nöron, uyarıyı elektriksel bir sinyale, yani impulsa çevirip ileten özelleşmiş bir hücredir. Tipik bir nöronda dört bölüm vardır:

• Dendritler: Hücre gövdesinden çıkan, kısa ve dallanmış uzantılardır. Başka nöronlardan ya da reseptörlerden gelen uyarıları alır ve hücre gövdesine taşır.
• Hücre gövdesi: Çekirdeğin ve organellerin çoğunun bulunduğu bölümdür. Nöronun protein sentezi ve metabolizması burada yürür. Gövdesi zarar gören nöron ölür.
• Akson: Genellikle tek ve uzun olan uzantıdır. İmpulsu hücre gövdesinden uzaklaştırarak başka bir nörona, kasa ya da beze götürür. Bazı motor nöronların aksonu omurilikten ayak parmağına kadar uzanır ve bir metreyi aşabilir.
• Akson uçları: Aksonun sonunda dallanan ve şişkin sinaptik düğmelerle biten kısımlardır. İmpulsu kimyasal sinyale çevirip sonraki hücreye aktaran nörotransmitterler buradaki keseciklerde depolanır.

Birçok aksonun etrafı yağca zengin, beyaz renkli bir kılıfla sarılıdır: miyelin kılıf. Çevresel sinir sisteminde bu kılıfı Schwann hücreleri, merkezi sinir sisteminde başka bir glia hücresi türü oluşturur. Kılıf bir boydan değil, yan yana dizilmiş parçalardan oluşur; iki parça arasında aksonun çıplak kaldığı kısa bölgelere Ranvier boğumu denir. Miyelin elektriksel bir yalıtkandır; iyon geçişine izin vermez. Bu nedenle miyelinli aksonda iyon alışverişi yalnızca boğumlarda olur.

Bir nöronda impulsun yönü hep aynıdır: dendrit → hücre gövdesi → akson → akson uçları. Beyin ve omurilikte nöron gövdelerinin ve miyelinsiz uzantıların yoğun olduğu bölgeler grimsi görünür ve gri madde adını alır; miyelinli aksonların demetler hâlinde bulunduğu bölgeler ise beyaz maddedir. MSS dışında birçok aksonun bağ dokusuyla bir arada sarılmasıyla oluşan yapıya sinir, nöron gövdelerinin MSS dışındaki topluluklarına gangliyon denir.

Nöron çeşitleri ve glia hücreleri

Nöronlar görevlerine göre üç gruba ayrılır:

• Duyu nöronları: Reseptörlerde oluşan impulsu MSS'ye taşır. Omurilik sinirlerindeki duyu nöronlarının gövdeleri, omuriliğin hemen dışında, arka kök üzerindeki gangliyonda bulunur.
• Ara nöronlar: Yalnızca beyin ve omurilikte bulunur. Duyu nöronlarından gelen bilgiyi değerlendirir ve motor nöronlara aktarır. Vücuttaki nöronların büyük çoğunluğu ara nörondur; öğrenme, bellek ve düşünme bu nöronların oluşturduğu ağlarla gerçekleşir.
• Motor nöronlar: MSS'deki komutları efektörlere, yani kaslara ve bezlere taşır. İskelet kaslarını uyaran motor nöronların gövdeleri MSS'dedir (örneğin omuriliğin ön boynuzunda); aksonları çevresel sinirlerle kasa ulaşır.

Glia hücreleri (nöroglia) impuls iletmez, ama nöronlar onlarsız çalışamaz. Nöronlara destek olur, onları besler ve korur, aksonların etrafında miyelin kılıfı oluşturur, beyindeki bazıları da mikropları ve ölü hücre artıklarını fagositozla temizler. Olgun nöronlar bölünmez; glia hücreleri ise bölünebilir. Bu yüzden MSS'de ölen nöronların yerine yenisi çok sınırlı ölçüde gelir.

Dinlenme potansiyeli ve sodyum-potasyum pompası

Uyarılmamış bir nöronun zarının iki yüzü arasında bir elektriksel potansiyel farkı vardır: zarın iç yüzü, dış yüzüne göre negatiftir. Bu farka dinlenme potansiyeli denir ve yaklaşık −70 mV değerindedir. Zarın bu yüklü durumuna polarizasyon da denir; dinlenmedeki nöron polarize hâldedir.

Bu farkın kaynağı iyonların zarın iki yanına eşit dağılmamasıdır:

• Hücre dışında \(\text{Na}^{+}\) ve \(\text{Cl}^{-}\) iyonları, hücre içinde ise \(\text{K}^{+}\) iyonları ve zardan geçemeyen eksi yüklü büyük moleküller (proteinler, organik asitler) çoktur.
• Madde geçişleri konusunda gördüğümüz sodyum-potasyum pompası her ATP için 3 \(\text{Na}^{+}\) iyonunu dışarı, 2 \(\text{K}^{+}\) iyonunu içeri taşır. Pompa, iki iyonun derişim farkını oluşturur ve sürekli korur; her döngüde dışarıya bir artı yük fazla çıkardığı için de iç yüzün negatifliğine küçük bir katkı yapar.
• Dinlenmedeki zarda açık duran sızıntı kanallarının çoğu \(\text{K}^{+}\) kanalıdır; zar \(\text{K}^{+}\) iyonlarına \(\text{Na}^{+}\) iyonlarından çok daha geçirgendir. \(\text{K}^{+}\) iyonları derişim farkı yönünde hücreden dışarı sızar ve arkalarında eksi yüklü moleküller kalır. Dinlenme potansiyelinin büyük kısmı bu sızıntıdan gelir.

Aksiyon potansiyeli: eşik değer, depolarizasyon, repolarizasyon

Nöron bir uyarı aldığında zardaki bazı \(\text{Na}^{+}\) kanalları açılır, içeri giren \(\text{Na}^{+}\) iç yüzü biraz daha az negatif yapar. Uyarı zayıfsa bu değişiklik küçük kalır ve kısa sürede söner. Zar potansiyeli yaklaşık −55 mV dolayındaki eşik değere ulaşırsa durum değişir: gerilime duyarlı \(\text{Na}^{+}\) kanalları hızla ve topluca açılır, giren \(\text{Na}^{+}\) zarı daha çok depolarize eder, bu da daha çok kanalın açılmasına yol açar. Zar potansiyelinde milisaniyeler süren bu hızlı değişime aksiyon potansiyeli, aksonda ilerleyen aksiyon potansiyeline de impuls denir. Evreleri şöyledir:

1. Depolarizasyon: \(\text{Na}^{+}\) kanalları açılır, \(\text{Na}^{+}\) iyonları derişim farkı yönünde hücreye akar. Zarın iç yüzü artı yüklü hâle gelir; yük dağılımı tersine döner. Zar potansiyeli yaklaşık +35 mV'a kadar çıkar (kaynaklarda +30 ile +40 mV arasında değerler görülür).
2. Repolarizasyon: Tepe noktasında \(\text{Na}^{+}\) kanalları kapanır ve bir süre açılamaz. Biraz gecikmeyle açılan gerilime duyarlı \(\text{K}^{+}\) kanallarından \(\text{K}^{+}\) iyonları dışarı akar; iç yüz yeniden negatif olur.
3. Hiperpolarizasyon: \(\text{K}^{+}\) kanalları yavaş kapandığı için \(\text{K}^{+}\) çıkışı bir süre daha sürer ve zar potansiyeli dinlenme değerinin de altına, yaklaşık −80 mV'a iner. \(\text{K}^{+}\) kanalları kapandıkça potansiyel yeniden −70 mV'a döner.

Bu grafik, sinir sistemi sorularının en sık kullanılan aracıdır. Depolarizasyon ve repolarizasyondaki iyon hareketlerinin ikisi de pasiftir: iyonlar kanal proteinlerinden, derişim farkı yönünde, ATP harcanmadan geçer; yani kolaylaştırılmış difüzyondur. ATP harcayan tek taşıma sodyum-potasyum pompasıdır. Pompa her evrede çalışır ve impulslar sırasında yer değiştiren iyonları sürekli yerine taşıyarak derişim farklarını korur. Tek bir aksiyon potansiyelinde zarı geçen iyon sayısı, hücredeki toplam iyon sayısının çok küçük bir kesridir; bu yüzden pompa kısa bir süre dursa bile nöron bir süre daha impuls üretebilir. Pompa uzun süre çalışmazsa derişim farkları azalır, dinlenme potansiyeli kaybolur ve nöron impuls üretemez olur.

Aksiyon potansiyeli geçtikten hemen sonraki kısa sürede o bölge yeniden uyarılamaz, çünkü \(\text{Na}^{+}\) kanalları henüz açılmaya hazır değildir. Bu kısa dinlenme zamanı, impulsun akson boyunca geri dönmesini önler ve bir nöronun saniyede üretebileceği impuls sayısına bir üst sınır koyar.

Ya hep ya hiç kuralı ve uyarı şiddeti

Eşik değerin altında kalan uyarılar aksiyon potansiyeli oluşturmaz. Eşik değere ulaşan her uyarı ise aynı büyüklükte bir aksiyon potansiyeli oluşturur; uyarının şiddetini artırmak tepe değerini yükseltmez. Buna ya hep ya hiç kuralı denir. Aksiyon potansiyelinin büyüklüğü uyarıya değil, zarın iki yanındaki iyon derişimlerine bağlıdır.

Peki, bir kalem ucunun hafif dokunuşunu bir iğne batmasından nasıl ayırırız? Uyarının şiddeti tek bir impulsun büyüklüğüyle değil, iki yolla kodlanır:

• Şiddetli uyarı, nöronun birim zamanda daha çok sayıda impuls üretmesine yol açar (impuls sıklığı artar).
• Şiddetli uyarı, eşik değerleri farklı olan daha çok sayıda nöronu uyarır.

İmpulsun akson boyunca iletimi ve iletim hızı

Bir bölgede oluşan aksiyon potansiyeli, içeri giren \(\text{Na}^{+}\) iyonlarının yanındaki zarı eşik değere taşımasıyla komşu bölgede yeni bir aksiyon potansiyeli başlatır. İmpuls böylece aksonda, kendini her noktada yeniden üreterek ilerler ve yolda zayıflamaz.

• Miyelinsiz aksonda aksiyon potansiyeli zarın her noktasında sırayla oluşur (sürekli iletim).
• Miyelinli aksonda miyelin kılıfın altında iyon alışverişi olamaz; aksiyon potansiyeli yalnızca Ranvier boğumlarında oluşur. İmpuls boğumdan boğuma atlıyormuş gibi ilerler. Buna sıçramalı iletim denir.

Sıçramalı iletimin iki üstünlüğü vardır. Birincisi hızdır: kalın, miyelinli aksonlarda impuls saniyede 100 metreyi aşan hızlarla ilerlerken ince, miyelinsiz aksonlarda hız saniyede yaklaşık 1 metre ya da daha azdır. İkincisi enerji tasarrufudur: iyon alışverişi yalnızca boğumlarda olduğu için pompanın geri taşıması gereken iyon sayısı ve harcanan ATP azalır.

İletim hızını etkileyen etkenler şunlardır:

• Miyelin: Miyelinli akson, aynı kalınlıktaki miyelinsiz aksondan çok daha hızlı iletir.
• Akson çapı: Kalın aksonun iç direnci daha küçüktür; diğer koşullar aynıysa kalın akson ince aksondan hızlı iletir. Miyelini olmayan bazı omurgasızlarda (örneğin mürekkep balığında) hızı çok kalın aksonlar sağlar.
• Sıcaklık: Vücut sıcaklığı aralığında sıcaklık artınca iyon kanallarının açılıp kapanması hızlanır ve iletim hızı artar. Çok soğuk ortamda iletim yavaşlar; aşırı yüksek sıcaklık ise proteinleri bozar.

Sinaps: impulsun bir hücreden ötekine geçişi

Bir nöronun akson ucu ile sonraki hücre (nöron, kas ya da bez hücresi) arasındaki bağlantı bölgesine sinaps denir. İki hücre birbirine değmez; aralarında sinaps boşluğu denen çok dar bir aralık vardır. İmpulsu getiren nörona sinaps öncesi, alan hücreye sinaps sonrası hücre denir. İnsanda sinapsların büyük çoğunluğu kimyasaldır ve iletim şöyle olur:

1. İmpuls akson ucuna gelir; buradaki kanallar açılır ve \(\text{Ca}^{2+}\) iyonları akson ucuna girer.
2. \(\text{Ca}^{2+}\) girişi, nörotransmitter dolu sinaptik keseciklerin zarla kaynaşmasını sağlar; nörotransmitter ekzositozla sinaps boşluğuna bırakılır.
3. Nörotransmitter boşlukta difüzyonla ilerler ve sinaps sonrası zardaki özgül reseptör proteinlerine bağlanır.
4. Reseptöre bağlanma iyon kanallarını açar. Kanal \(\text{Na}^{+}\) geçiriyorsa sinaps sonrası zar depolarize olur; eşik değere ulaşılırsa yeni bir aksiyon potansiyeli başlar.
5. Nörotransmitter boşlukta uzun süre kalmaz: bir enzimle parçalanır (asetilkolini asetilkolinesteraz enzimi parçalar) ya da akson ucuna geri alınır. Böylece sinyal kısa ve denetimli olur.

Bu düzenden önemli sonuçlar çıkar:

• İletim tek yönlüdür. Nörotransmitter kesecikleri yalnızca akson uçlarında, reseptörler ise sinaps sonrası zarda bulunur. Bir aksonun ortası uyarılırsa impuls aksonda iki yöne de yayılabilir, ama sinapstan yalnızca akson ucundan sonraki hücreye geçer.
• Sinapsta iletim yavaştır. Ekzositoz, difüzyon ve reseptöre bağlanma zaman alır; buna sinaptik gecikme denir. Bir yolda sinaps sayısı arttıkça toplam süre uzar.
• Sinaptik yorgunluk: Çok sık ve uzun süre uyarılan bir sinapsta nörotransmitter stoğu, üretiminden hızlı tükenir ve iletim geçici olarak durur. Akson uçlarında çok sayıda mitokondri bulunması, nörotransmitterin üretimi ve keseciklerin yenilenmesi için gereken ATP ile ilgilidir.
• Uyarıcı ve baskılayıcı sinapslar: Bazı nörotransmitterler sinaps sonrası zarda \(\text{Na}^{+}\) girişine yol açarak hücreyi eşiğe yaklaştırır (uyarıcı sinaps). Bazıları ise \(\text{Cl}^{-}\) girişine ya da \(\text{K}^{+}\) çıkışına yol açarak zarı hiperpolarize eder ve hücrenin impuls üretmesini zorlaştırır (baskılayıcı sinaps). Bir nöron yüzlerce, hatta binlerce sinapstan sinyal alır; impuls üretip üretmeyeceğini bu sinyallerin toplamı belirler.

Ders kitaplarında öne çıkan nörotransmitterler şunlardır:

• Asetilkolin: Motor nöron ile iskelet kası arasındaki sinapsta kasılmayı başlatır; parasempatik sinapslarda ve beyinde (öğrenme, bellek) de görev yapar.
• Dopamin: Hareketlerin denetiminde ve ödül, motivasyon duygularında rol oynar. Parkinson hastalığı dopamin üreten nöronların kaybıyla ilişkilidir.
• Serotonin: Ruh hâli, uyku ve iştahın düzenlenmesinde rol oynar; düzeyindeki bozulmalar depresyonla ilişkilendirilir.
• Noradrenalin: Sempatik sinir uçlarından salgılanır; uyanıklığı ve dikkati artırır.

Bazı ilaç ve zehirler tam bu basamaklara etki eder. Örneğin asetilkolinesterazı engelleyen bazı tarım ilaçları asetilkolinin boşlukta birikmesine, kasların sürekli ve denetimsiz kasılmasına yol açar.

Beyin: ön beyin, orta beyin ve arka beyin

Beyin, embriyodaki gelişimine göre üç bölümde incelenir.

Ön beyin, uç beyin ve ara beyinden oluşur.

• Uç beyin (beyin): Sağ ve sol iki yarım küreden oluşur; yarım küreleri nasırlı cisim denen kalın bir akson demeti birbirine bağlar. Yarım kürelerin dış yüzeyi kıvrımlı, gri renkli beyin kabuğudur (korteks); kıvrımlar yüzey alanını, dolayısıyla nöron sayısını artırır. Beyin kabuğunun altında beyaz madde bulunur. Bilinçli algılama, istemli hareket, öğrenme, bellek, konuşma ve düşünme beyin kabuğunun işidir. Her yarım küre vücudun karşı tarafını yönetir: hareket yollarının çoğu omurilik soğanında çaprazlaştığı için sağ yarım küredeki hareket alanının hasarı vücudun sol tarafında felce yol açar.
• Ara beyin: Talamus, hipotalamus ve epitalamustan oluşur. Talamus, koku dışındaki duyulara ait impulsların beyin kabuğuna aktarıldığı ara istasyondur. Hipotalamus vücut sıcaklığını, su dengesini ve susamayı, açlık ve tokluğu, uyku ve uyanıklığı düzenler; otonom sinir sisteminin üst merkezidir ve hipofiz bezinin çalışmasını denetler. Epitalamusta biyolojik saatle ilgili epifiz bezi bulunur. Hormonların ayrıntısı endokrin sistem konusundadır.

Orta beyin, ara beyin ile pons arasındaki kısa bölümdür. Görme ve işitmeyle ilgili refleksleri yönetir: ani bir ışıkta göz bebeğinin küçülmesi, ani bir sese başın çevrilmesi gibi. Hareketin denetiminde görevli, dopamin üreten nöronların önemli bir kısmı da buradadır.

Arka beyin üç yapıdan oluşur:

• Beyincik: Vücudun dengesini, kas gerginliğini ve hareketlerin uyumunu (koordinasyon) sağlar. Hareketi başlatmaz; beyin kabuğunun başlattığı hareketin düzgün, ölçülü ve dengeli yapılmasını sağlar. Beyinciği hasar gören kişi yürürken sendeler, hedefe uzanırken elini fazla ya da az götürür. Alkolün denge kaybı yapması da büyük ölçüde beyincik üzerindeki etkisiyle ilgilidir.
• Pons (köprü): Beyin kabuğu ile beyincik ve omurilik arasındaki yolları taşır; omurilik soğanıyla birlikte solunumun düzenlenmesinde görev alır.
• Omurilik soğanı: Omurilikle beyin arasındaki bütün yollar buradan geçer. Solunum, kalp atımı ve kan basıncı gibi yaşamsal olayların düzenlenme merkezleri buradadır; yutkunma, öksürme, hapşırma ve kusma refleksleri de burada yönetilir. Bu yüzden omurilik soğanındaki ağır bir hasar ölümle sonuçlanabilir.

Beyin kabuğu da görevlerine göre bölgelere ayrılır. Her yarım kürede dört lob vardır:

• Alın lobu: İstemli hareketlerin başlatılması, konuşmanın üretilmesi, düşünme, planlama ve karar verme.
• Yan kafa lobu: Dokunma, basınç, sıcaklık ve ağrı gibi deri duyularının algılanması.
• Şakak lobu: İşitme, duyulan konuşmanın anlaşılması ve bellekle ilgili işlevler.
• Art kafa lobu: Görme. Gözler sağlam olsa bile bu lob hasar görürse görme kaybı olur.

Beyin zarları ve beyin omurilik sıvısı

Beyin kafatası, omurilik omurga içinde kemikle korunur. Kemik ile sinir dokusu arasında üç katlı beyin zarları bulunur; dıştan içe sert zar, örümceksi zar ve ince zar (yumuşak zar). Sert zar kalın ve dayanıklıdır, ince zar sinir dokusunun yüzeyine sıkıca yapışır ve bol kan damarı taşır. Örümceksi zar ile ince zar arasındaki boşlukta, beynin içindeki boşluklarda (karıncıklar) ve omuriliğin merkez kanalında beyin omurilik sıvısı (BOS) dolaşır. BOS, beyni ve omuriliği darbelere karşı tampon gibi korur, sinir dokusu ile kan arasında madde alışverişine yardım eder. Zarların mikroorganizmalarla iltihaplanmasına menenjit denir; bazı türlerine karşı aşı vardır.

Omurilik ve refleks yayı

Omurilik, omurga kanalının içinde omurilik soğanından bel bölgesine kadar uzanır. İki temel görevi vardır: vücuttan gelen impulsları beyne, beyinden gelen komutları organlara iletmek ve refleks merkezi olmak.

Omuriliğin enine kesitinde yerleşim beyinle terstir: gri madde içte, kelebeğe ya da H harfine benzer biçimdedir; beyaz madde dıştadır. Gri maddenin arka boynuzlarına duyu nöronlarının aksonları ulaşır, ön boynuzlarında motor nöronların gövdeleri bulunur, ara nöronlar da gri maddededir. Beyaz madde, beyne çıkan ve beyinden inen miyelinli akson demetlerinden oluşur. Ortadaki merkez kanal BOS ile doludur. Her omurilik siniri omuriliğe iki kökle bağlanır: duyu nöronlarının girdiği arka kök (üzerinde duyu nöronlarının gövdelerini taşıyan gangliyon vardır) ve motor nöronların aksonlarının çıktığı ön kök. İki kök birleşince oluşan omurilik siniri hem duyu hem motor akson taşıyan karışık bir sinirdir.

Refleks, bir uyarıya karşı istem dışında, çok hızlı ve hep aynı biçimde verilen tepkidir. Refleksler vücudu tehlikeden korur ve beynin karar vermesini beklemez. Refleksin oluştuğu yola refleks yayı denir. Elini sıcak bir yüzeyden çekme refleksinde yay şöyledir:

Bu refleksin merkezi omuriliktir; hareket beyin devreye girmeden başlar. Aynı sırada impuls omuriliğin beyaz maddesindeki yollarla beyne de ulaşır ve sıcaklığı hissetmemiz, refleks hareketten hemen sonra olur. Diz kapağının altına vurulunca bacağın öne fırlaması (diz refleksi) daha da kısadır: duyu nöronu omurilikte motor nöronla doğrudan sinaps yapar. Refleks merkezleri farklı yerlerde olabilir: diz refleksi ve elini sıcaktan çekme omurilikte, öksürme, hapşırma ve yutkunma omurilik soğanında, ışıkta göz bebeğinin küçülmesi orta beyindedir. Doğuştan gelen bu reflekslerin yanında, limonu görünce ağzın sulanması gibi deneyimle öğrenilen şartlı (kazanılmış) refleksler de vardır; bunlarda beyin kabuğu görev alır.

Çevresel sinir sistemi: somatik ve otonom

Çevresel sinir sisteminin motor bölümü ikiye ayrılır:

• Somatik sinir sistemi iskelet kaslarını yönetir. Hareketlerin çoğu isteğimizle olur (yürümek, yazmak); iskelet kası refleksleri de bu sistemin yollarını kullanır. MSS'den çıkan tek bir motor nöron aksonu doğrudan kasa ulaşır ve sinapsta asetilkolin salgılar.
• Otonom sinir sistemi iç organların düz kaslarını, kalp kasını ve bezleri istem dışı yönetir. MSS'den organa iki nöronluk bir zincirle ulaşır; iki nöron MSS dışındaki bir gangliyonda sinaps yapar. Merkezi hipotalamus ve beyin sapıdır.

Otonom sistemin iki bölümü vardır. Sempatik sistem omuriliğin göğüs ve bel bölgelerinden çıkar; gangliyonları omuriliğe yakındır. Stres, tehlike ve yoğun etkinlik anında baskındır ve vücudu "savaş ya da kaç" tepkisine hazırlar. Parasempatik sistem beyin sapından ve omuriliğin en alt (sakral) bölgesinden çıkar; gangliyonları organın yakınında ya da içindedir. Dinlenme ve sindirim sırasında baskındır, enerji depolamayı ve vücudun onarımını destekler. Organların çoğu iki sistemden de lif alır ve iki sistem birbirinin tersi yönde etki yapar; bu karşıt denetim, organın etkinliğini ince ayarla değiştirmeyi sağlar.

Sempatik lifler organ üzerindeki sinapslarında çoğunlukla noradrenalin, parasempatik lifler asetilkolin salgılar. Ter bezleri, çoğu kan damarı ve böbreküstü bezinin öz bölgesi yalnızca sempatik lif alır. Bir köpekten kaçarken kalbinin çarpması, ağzının kuruması, göz bebeklerinin büyümesi sempatik sistemin; yemekten sonra rahatlamak ve sindirimin hızlanması parasempatik sistemin işidir.

Sinir sistemi rahatsızlıkları ve sağlığın korunması

• MS (multipl skleroz): Bağışıklık sisteminin merkezi sinir sistemindeki miyelin kılıfa saldırmasıyla ortaya çıkar. Miyelin hasar görünce impuls iletimi yavaşlar ya da kesilir; görme bozukluğu, kas güçsüzlüğü, uyuşma ve denge sorunları görülür. Çoğu kez genç erişkinlikte başlar, bulaşıcı değildir.
• Alzheimer hastalığı: Beyinde anormal protein birikimleriyle birlikte nöronların giderek ölmesidir. Yakın bellek kaybıyla başlar, zamanla düşünme, konuşma ve günlük işleri yapma yeteneği bozulur. Yaşla birlikte görülme sıklığı artar; ilerlemeyi yavaşlatan ilaçlar vardır, kesin tedavisi yoktur.
• Parkinson hastalığı: Orta beyinde dopamin üreten nöronların kaybıyla ortaya çıkar. Dinlenirken ellerde titreme, kas sertliği, hareketlerde yavaşlama ve denge bozukluğu görülür. Eksik dopamini kısmen yerine koyan ilaçlarla belirtiler hafifletilebilir.
• Epilepsi (sara): Beyindeki bir nöron grubunun ani, aşırı ve düzensiz elektriksel boşalımıyla tekrarlayan nöbetlerdir. Bulaşıcı değildir ve zekâ geriliği anlamına gelmez; hastaların çoğu düzenli ilaçla nöbetsiz yaşar. Nöbet geçiren birinin ağzına bir şey sokulmaz, başı korunur, çevresindeki sert eşyalar uzaklaştırılır ve nöbet bitince yan yatırılır.

Sinir sistemini korumak için trafikte emniyet kemeri, bisiklet ve motosiklette kask kullanmak, alkol, sigara ve uyuşturucu maddelerden uzak durmak, yeterli uyumak ve dengeli beslenmek (örneğin B vitamini eksikliği sinir hasarına yol açabilir) gerekir. Kurşun ve cıva gibi ağır metaller ve bazı tarım ilaçları sinir sistemini zehirler. Omurga yaralanması şüphesi olan bir kazazede, omurilik daha fazla zarar görmesin diye gereksiz yere hareket ettirilmez.