Canlılar Dünyası ve Sınıflandırma

Neden sınıflandırırız?

Bugüne kadar adı konmuş canlı türlerinin sayısı yaklaşık iki milyondur ve her yıl binlerce yeni tür tanımlanmaktadır. Bu kadar çok canlıyı tek tek tanımak ve onlar hakkında konuşmak, bir düzen olmadan imkânsızdır. Bir kütüphanede kitaplar konularına göre raflara dizilmeseydi aradığımız kitabı bulamazdık. Canlılar dünyasında da aynı ihtiyaç vardır: benzer canlıları gruplara toplamak, her gruba bir ad vermek ve gruplar arasındaki ilişkiyi göstermek gerekir. Canlıları benzerlik ve farklılıklarına göre gruplara ayırma işine sınıflandırma, bununla uğraşan bilim dalına da sistematik (taksonomi) denir.

Sınıflandırma yalnızca bir düzen kurmaz, bilgi de üretir. Bir canlının hangi gruba ait olduğunu bilen biri, onu hiç görmeden birçok özelliğini tahmin edebilir. "Bu hayvan bir memelidir" dendiğinde akciğerle solunum yaptığını, vücut sıcaklığının sabit olduğunu ve yavrusunu sütle beslediğini biliriz. Ayrıca sınıflandırma, dünyanın her yerindeki bilim insanlarının aynı canlıdan söz ettiklerinden emin olmalarını sağlar; bu da tıp, tarım ve çevre koruma çalışmalarında yanlış anlamaları önler.

Yapay ve doğal sınıflandırma

İlk sınıflandırma denemeleri canlıların dış görünüşüne, yaşadıkları ortama ya da insana yararlı veya zararlı olmalarına dayanıyordu. Aristo canlıları bitkiler ve hayvanlar olarak ikiye ayırmış, hayvanları da kanlı ve kansız olarak, ayrıca yaşadıkları ortama ve hareket şekillerine göre gruplandırmıştı. Bir ya da birkaç dış özelliğe veya kullanım amacına göre yapılan bu tür gruplandırmaya yapay sınıflandırma denir. "Uçan hayvanlar", "su canlıları", "tıbbi bitkiler", "zararlı böcekler" yapay gruplardır. Yapay sınıflandırma günlük hayatta işe yarar ama canlılar arasındaki gerçek akrabalığı göstermez: uçabildiği için kuş, yarasa ve kelebeği aynı gruba koymak, yarasanın aslında bir memeli, kelebeğin bir böcek olduğunu gizler.

Doğal sınıflandırma (filogenetik sınıflandırma) ise canlıların evrimsel akrabalığını temel alır. Bu sınıflandırmada kullanılan başlıca ölçütler şunlardır:

• Homolog yapılar: Kökeni aynı olan yapılar. İnsanın kolu, yarasanın kanadı, balinanın ön yüzgeci ve atın ön bacağı farklı işler görür ama aynı kemik düzenine sahiptir; bu ortak bir atadan gelişin kanıtıdır.
• Embriyonik gelişim benzerlikleri
• Hücre yapısı (prokaryot ya da ökaryot, hücre duvarının varlığı ve yapısı)
• Biyokimyasal ve genetik benzerlikler: DNA ve protein dizilerindeki benzerlik ne kadar fazlaysa akrabalık o kadar yakındır.

Görevi aynı olan ama kökeni farklı olan yapılara analog yapılar denir. Kuşun kanadı ile kelebeğin kanadı ikisi de uçmaya yarar, ama yapıları ve gelişim kökenleri tamamen farklıdır. Analog yapılar akrabalığı göstermez; bu yüzden doğal sınıflandırmada ölçüt olarak kullanılmaz. Benzer yaşam koşullarına uyum, akraba olmayan canlılarda da benzer görünümlü yapılar ortaya çıkarabilir.

Sınıflandırma basamakları

Doğal sınıflandırmada gruplar iç içe kutular gibi düzenlenir. Büyükten küçüğe yedi temel sınıflandırma basamağı (kategori) şunlardır: âlem, şube, sınıf, takım, aile (familya), cins, tür. Bitkiler ve mantarlar için şube yerine "bölüm" terimi de kullanılır. Her basamak, kendisinden bir alttaki basamağın gruplarını kapsar: bir aile birkaç cinsi, bir cins birkaç türü içerebilir. Bir canlı her basamakta yalnızca bir gruba aittir.

Basamaklar arasındaki ilişki, ÖSYM sorularının temelidir:

• Âlemden türe doğru inildikçe bir gruptaki tür sayısı ve birey sayısı azalır, bireyler arasındaki ortak özellik sayısı ve akrabalık derecesi artar. Türden âleme doğru çıkıldıkça tersi olur.
• İki canlı bir basamakta aynı gruptaysa, o basamağın üstündeki bütün basamaklarda da aynı gruptadır. Aynı cinsteki iki canlı kesinlikle aynı ailede, aynı takımda, aynı sınıfta, aynı şubede ve aynı âlemdedir.
• İki canlı bir basamakta farklı gruplardaysa, o basamağın altındaki hiçbir basamakta aynı grupta olamaz. Farklı takımlardaki iki canlı aynı ailede ya da aynı cinste bulunamaz.
• İki canlının ortak basamak sayısı ne kadar fazlaysa akrabalığı o kadar yakındır. Ev kedisi ile aslan aileye kadar beş basamağı paylaşır (âlem, şube, sınıf, takım, aile), ev kedisi ile kurt ise takıma kadar dördünü. Bu yüzden ev kedisi aslanla, kurtla olduğundan daha yakın akrabadır.

Bazı kaynaklarda âlemin üzerinde üst âlem (domain) basamağı da kullanılır: bakteriler, arkeler ve ökaryotlar. Bu yaklaşım, prokaryot iki grubun birbirinden ne kadar farklı olduğunu vurgular.

Tür kavramı ve ikili adlandırma

Sınıflandırmanın temel birimi türdür. Ortak bir atadan gelen, yapı ve işlev bakımından benzer olan ve doğal ortamda kendi aralarında çiftleştiklerinde verimli (üreyebilen) döller oluşturabilen bireylerin oluşturduğu topluluğa tür denir. Tanımın en kritik kısmı verimli döldür. At ile eşek çiftleştirilirse katır doğar; katır sağlıklı bir hayvandır ama genellikle kısırdır, yani yavru veremez. Bu yüzden at ve eşek ayrı türlerdir. İki birey arasında yavru oluşması yetmez, yavrunun da üreyebilmesi gerekir.

Tür tanımının bazı sınırları vardır. Yalnızca eşeysiz üreyen canlılarda (ör. bakteriler) ve fosil canlılarda verimli döl ölçütü uygulanamaz; bu canlıların türleri yapısal ve genetik benzerliklerine göre belirlenir.

Her canlının farklı dillerde farklı adları vardır: Türkçede "kurt", İngilizcede "wolf" denen hayvan, bir ülkede yerel olarak başka adlarla da anılabilir. Bu karışıklığı gidermek için İsveçli bilim insanı Carl Linnaeus 18. yüzyılda ikili adlandırma sistemini yaygınlaştırdı. Kuralları şunlardır:

• Her türün bilimsel adı Latince (ya da Latinceleştirilmiş) iki sözcükten oluşur.
• Birinci sözcük cins adıdır ve büyük harfle başlar. İkinci sözcük türü belirten tür adıdır (tür takısı) ve küçük harfle yazılır.
• Bilimsel ad basılı metinde eğik (italik) yazılır; el yazısında altı çizilir.

Örneğin insanın bilimsel adı Homo sapiens, ev kedisinin Felis catus, aslanın Panthera leo, kaplanınki Panthera tigris'tir. İlk sözcüğe bakarak aslan ile kaplanın aynı cinste olduğunu hemen anlarız. Bunun tersi doğru değildir: ikinci sözcüğün aynı olması hiçbir şey göstermez. Karaçamın adı Pinus nigra, kara mürverinki Sambucus nigra'dır; "nigra" (siyah) sözcüğü iki adda ortaktır ama bu iki bitki farklı cinslerdendir; üstelik karaçam açık tohumlu, kara mürver kapalı tohumlu bir bitkidir ve akrabalıkları çok uzaktır. Tür adı tek başına bir anlam taşımaz; tür, cins adı ile birlikte belirtilir.

Canlı âlemleri

Canlılar önce hücre yapısına göre iki büyük gruba ayrılır. Prokaryot canlıların hücrelerinde çekirdek zarı ve zarlı organeller yoktur; kalıtım maddesi sitoplazmada bulunur. Ökaryot canlıların hücrelerinde ise kalıtım maddesi çekirdek zarıyla çevrilidir ve mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarlı organeller bulunur. Ribozom ise prokaryotlarda da ökaryotlarda da vardır. Ders kitapları canlıları altı âlemde inceler: prokaryot olan bakteriler ve arkeler, ökaryot olan protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar.

Bakteriler

Bakteriler tek hücreli prokaryot canlılardır ve yeryüzünün hemen her ortamında bulunurlar: toprakta, suda, havada, başka canlıların içinde ve üzerinde. Mikoplazmalar gibi çok az sayıdaki istisna dışında hücrelerinin dışında hücre duvarı bulunur; bu duvarın yapısında peptidoglikan vardır. Bazılarında duvarın dışında koruyucu bir kapsül bulunur. Hücre zarı, sitoplazma, ribozomlar ve sitoplazmada serbest duran, çoğunlukla halkasal yapıdaki DNA her bakteride vardır. Birçok bakteride ana DNA'dan ayrı, küçük halkasal DNA parçaları olan plazmitler bulunur; bazı plazmitler antibiyotik direnci genleri taşır. Hareketli bakteriler kamçı ile hareket eder. Bakteriler eşeysiz olarak bölünerek çoğalır; uygun koşullarda sayıları çok kısa sürede katlanarak artar.

Bakterilerin beslenme şekilleri çok çeşitlidir. Siyanobakteriler gibi bazı bakteriler fotosentez yapar; fotosentetik bakterilerde kloroplast yoktur, fotosentez hücre zarında ya da sitoplazmadaki zar sistemlerinde gerçekleşir. Bazı bakteriler inorganik maddelerin oksidasyonundan elde ettikleri enerjiyle besin üretir; buna kemosentez denir (ör. azot döngüsündeki nitrifikasyon bakterileri). Bakterilerin çoğu ise heterotroftur: ölü organizmaları ayrıştıran çürükçüller (saprofitler), başka canlılara zarar vererek beslenen parazitler ve yaşadıkları canlıyla karşılıklı yarar ilişkisi kuran bakteriler.

Bakterilerin yararları ve zararları:

• Çürükçül bakteriler ölü canlıları ayrıştırarak maddelerin doğaya geri dönmesini sağlar. Baklagillerin köklerindeki bazı bakteriler havanın azotunu bağlayarak bitkinin kullanabileceği hâle getirir.
• Yoğurt, peynir ve turşu yapımında bakterilerden yararlanılır. Bağırsağımızdaki bakteriler K vitamini ve bazı B vitaminlerinin üretimine katkıda bulunur.
• Gen aktarılmış bakteriler insülin gibi ilaçların üretiminde kullanılır; bazı bakteriler atık suların arıtılmasında görev alır.
• Bazı bakteriler hastalık yapar: verem (tüberküloz), kolera, tetanoz, şarbon, difteri ve boğmaca bakteriyel hastalıklardır. Bazı bakteriler de besinleri bozar ve besin zehirlenmesine yol açar.

Antibiyotikler bakterilerin hücre duvarı yapımı ya da protein sentezi gibi süreçlerini bozarak onları öldüren ya da çoğalmalarını durduran maddelerdir. İlk antibiyotik olan penisilin, 1928'de Alexander Fleming tarafından Penicillium küfünde keşfedildi. Antibiyotikler virüslere etki etmez, çünkü virüslerin kendi hücre duvarı, ribozomu ve metabolizması yoktur. Antibiyotiklerin gereksiz ve yanlış kullanımı (doktor önerisi olmadan, viral hastalıklarda ya da tedavi süresi tamamlanmadan) antibiyotik direncini artırır. Antibiyotik duyarlı bakterileri öldürür; popülasyonda önceden var olan dirençli bakteriler ise hayatta kalıp çoğalır. Kısa sürede popülasyonun büyük kısmı dirençli bakterilerden oluşur. Yani antibiyotik direnci kendisi oluşturmaz, dirençli olanları seçer. Bakteriler direnç genlerini plazmitlerle birbirine aktarabildiği için direnç hızla yayılabilir.

Arkeler

Arkeler de tek hücreli prokaryotlardır ve mikroskopta bakterilere benzerler. Uzun süre bakteri sanıldılar; ancak hücre duvarlarında peptidoglikan bulunmaması, hücre zarlarındaki lipitlerin farklı olması ve genetik özellikleri onların ayrı bir âlem olduğunu gösterdi. Arkelerin ilk bilinen temsilcileri, başka canlıların zor yaşadığı ortamlarda bulundu: kaynayan sıcak su kaynakları, çok tuzlu göller ve oksijensiz bataklıklar. Bataklıklarda ve bazı hayvanların sindirim kanalında yaşayan bazı arkeler metan gazı üretir. Bugün arkelerin okyanuslarda ve toprakta da çok yaygın olduğu bilinmektedir. Arkelerde de beslenme ototrof (kemosentez) ya da heterotrof olabilir. Bugüne kadar insanda hastalık yaptığı kesin olarak gösterilmiş bir arke türü bilinmemektedir.

Protistler

Protistler, ökaryot olup mantar, bitki ya da hayvan âlemine girmeyen canlıların toplandığı çok çeşitli bir âlemdir. Çoğu tek hücrelidir; bazıları koloni oluşturur, bazıları (ör. büyük kahverengi algler) çok hücrelidir ama gerçek kök, gövde ve yaprakları yoktur. Çoğu suda ya da nemli ortamlarda yaşar. Tatlı suda yaşayanların çoğunda fazla suyu dışarı atan kontraktil koful bulunur.

• Öglena: Tatlı suda yaşar, kamçıyla hareket eder. Kloroplast taşır ve ışıkta fotosentez yapar; ışıksız ortamda ise dışarıdan hazır besin alarak heterotrof beslenebilir. Hücre duvarı yoktur.
• Amip: Yalancı ayaklarla hareket eder ve besinlerini yalancı ayaklarla sararak alır. Hücre duvarı yoktur, heterotroftur.
• Terliksi hayvan (paramesyum): Yüzeyindeki sillerle hareket eder, heterotroftur.
• Plazmodyum: Sıtma hastalığının etkenidir. Hareket organeli yoktur, parazittir; insana Anofel sivrisineğinin sokmasıyla geçer.
• Algler: Kloroplast taşır ve fotosentez yapar; çoğunun hücre duvarı selülozludur. Tek hücreli algler sularda besin zincirlerinin başlangıcını oluşturur; deniz yosunu denilen büyük algler de birer protisttir. Atmosferdeki oksijenin önemli bir kısmı sucul fotosentetik canlılardan gelir.

Canlıları tanımlamak için sık kullanılan bir araç dikotom anahtardır. Dikotom anahtar, her basamakta birbirine zıt iki ifade sunar. Canlıya uyan ifade seçilir ve gösterilen basamağa geçilir; işlem canlının adına ulaşılana kadar sürer. İyi bir anahtarda ifadeler kesin ve gözlenebilir özelliklere dayanır.

Mantarlar

Mantarlar ökaryot ve heterotrof canlılardır. Maya gibi tek hücreli, küf ve şapkalı mantar gibi çok hücreli olanları vardır. Çok hücreli mantarların vücudu hif denen ipliksi yapılardan oluşur; hiflerin oluşturduğu ağa misel denir. Şapkalı mantarda gördüğümüz kısım, toprak altındaki misellerin oluşturduğu üreme yapısıdır. Mantarların hücre duvarında kitin bulunur. Kloroplastları yoktur, fotosentez yapamazlar. Besinlerini fazlalık olarak glikojen şeklinde depolarlar ve hareket edip yer değiştirmezler.

Mantarlar sindirim enzimlerini dışarı salgılar, besini hücre dışında parçalar ve oluşan küçük molekülleri emer. Çoğu ölü organik maddeleri ayrıştıran çürükçül (saprofit) canlılardır; bakterilerle birlikte doğadaki ayrıştırıcıların başında gelirler. Bazıları canlılarda hastalık yapan parazitlerdir (ör. insanda mantar enfeksiyonları, bitkilerde pas ve kül hastalıkları). Bazıları ise başka canlılarla karşılıklı yarar ilişkisi kurar: bir alg ya da siyanobakteri ile mantarın birlikteliği olan liken, bitki kökleriyle mantarın birlikteliği olan mikoriza buna örnektir. Mantarlar sporlarla çoğalır; mayalar tomurcuklanarak da çoğalır. Ekmek yapımında ve alkollü fermantasyonda maya, peynir yapımında bazı küfler kullanılır; penisilin bir küften elde edilir. Bazı şapkalı mantarlar ise çok zehirlidir; doğada toplanan mantarı tanımadan yemek ölüme yol açabilir.

Bitkiler

Bitkiler çok hücreli ökaryotlardır. Hücre duvarları selüloz yapıdadır, kloroplastları sayesinde fotosentez yaparak kendi besinlerini üretirler ve fazla besini nişasta olarak depolarlar. Yer değiştirme hareketi yapmazlar. Küsküt gibi az sayıda parazit bitki ise klorofili çok az olduğu için besinini başka bitkilerden alır; bu yüzden "bütün bitkiler fotosentez yapar" ifadesi kesin değildir.

• Damarsız bitkiler (kara yosunları, ciğer otları): İletim demetleri yoktur; bu yüzden gerçek kök, gövde ve yaprakları da yoktur. Toprağa kök benzeri rizoitlerle tutunurlar. Su ve maddeleri hücreden hücreye taşıdıkları için küçük boyludurlar ve nemli ortamlarda yaşarlar. Sporla çoğalırlar; erkek üreme hücreleri suda yüzerek yumurtaya ulaştığından döllenme için suya ihtiyaç vardır.
• Damarlı tohumsuz bitkiler (eğreltiotları, at kuyrukları): İletim demetleri ve gerçek kök, gövde, yaprakları vardır, bu yüzden daha büyük olabilirler. Tohum oluşturmaz, sporla çoğalırlar; döllenme için yine suya ihtiyaç duyarlar.
• Açık tohumlu bitkiler (çam, köknar, ardıç, sedir): Tohum oluştururlar. Tohum taslakları kozalak pullarının üzerinde açıkta bulunduğu için tohum bir meyve içinde gelişmez. Polen tüpü sayesinde döllenme suya bağlı değildir. Çoğu iğne yapraklı ve her dem yeşildir.
• Kapalı tohumlu bitkiler (buğday, gül, elma, fasulye): Çiçekleri vardır; tohum taslakları çiçeğin yumurtalığı içindedir. Döllenmeden sonra yumurtalık meyveye dönüşür ve tohum meyvenin içinde gelişir. Yeryüzündeki bitki türlerinin büyük çoğunluğu bu gruptadır. Tohumda tek çenek bulunan tek çenekliler (buğday, mısır, lale) ve iki çenek bulunan çift çenekliler (fasulye, gül, meşe) olarak ikiye ayrılırlar.

Hayvanlar

Hayvanlar çok hücreli, heterotrof ökaryotlardır; hücre duvarları yoktur ve fazla besini glikojen olarak depolarlar. Çoğu aktif olarak hareket eder; ancak süngerler ve mercanlar gibi bazıları erişkin evrede bir yere tutunarak yaşar. Hayvanlar sırt tarafında omurga bulunup bulunmamasına göre omurgasızlar ve omurgalılar olarak iki grupta incelenir.

Omurgasızlar hayvan türlerinin çok büyük bir bölümünü oluşturur. Süngerler (gözenekli vücut, sabit yaşam), sölenterler (denizanası, mercan, hidra; yakıcı hücreler), solucanlar (yassı, yuvarlak ve halkalı solucanlar), yumuşakçalar (salyangoz, midye, ahtapot), eklem bacaklılar (böcekler, örümcekler, kabuklular) ve derisi dikenliler (deniz yıldızı, deniz kestanesi) başlıca gruplardır. Eklem bacaklıların vücudu kitinli bir dış iskeletle örtülüdür; böceklerin üç, örümceklerin dört çift bacağı vardır.

Omurgalılar, kordalılar şubesinde yer alır. Beş sınıfa ayrılır ve sınıfları ayıran özellikler sık sorulur:

Bu tablonun her satırının bir dayanağı vardır. Balıkların kalbinden yalnızca kirli (oksijeni az) kan geçer ve kan solungaçlarda temizlenir. İki yaşamlıların tek karıncığında temiz ve kirli kan karışır. Sürüngenlerde karıncık eksik bir bölmeyle kısmen ayrılmıştır; timsahlarda karıncıklar tamamen ayrıdır ve kalp dört odacıklıdır. Kuşlarda ve memelilerde temiz ve kirli kan hiç karışmaz; bu, yüksek ve sabit vücut sıcaklığını korumak için gereken yoğun metabolizmayı destekler.

Diğer ayırt edici özellikler: Balıkların çoğunun derisi pulludur, yüzgeçlerle yüzerler; köpekbalığı gibi kıkırdaklı balıklar ve alabalık gibi kemikli balıklar vardır. İki yaşamlıların derisi ince, nemli ve çıplaktır; yumurtalarını suya bırakırlar ve iribaş gibi larvalar başkalaşım (metamorfoz) geçirerek ergin olur. Sürüngenlerin derisi kuru ve pulludur; kabuklu yumurta sayesinde üremeleri suya bağlı değildir (kertenkele, yılan, kaplumbağa, timsah). Kuşların vücudu tüylerle örtülüdür, ön üyeleri kanada dönüşmüştür, dişsiz gagaları ve havalı (içi boşluklu) kemikleri vardır. Memelilerin vücudu kıllarla örtülüdür ve yavrularını süt bezlerinden salgılanan sütle besler; olgun alyuvarları çekirdeksizdir. Memelilerin çoğu doğurur, ancak gagalı memeli (ornitorenk) ve dikenli karıncayiyen yumurtlayarak çoğalır. Yarasa uçabildiği, yunus ve balina suda yaşadığı hâlde memelidir: hepsi akciğerle solur ve yavrularını emzirir.

Virüsler

Virüsler, ancak elektron mikroskobuyla görülebilen, hücresel yapıda olmayan parçacıklardır. Bir virüs temelde iki kısımdan oluşur: kalıtım maddesi olan nükleik asit ve onu saran protein kılıf (kapsit). Virüslerin kalıtım maddesi ya DNA ya da RNA'dır; bir virüste ikisi birlikte bulunmaz. Grip virüsü ve HIV gibi bazı virüslerde kapsitin dışında, konak hücrenin zarından kaynaklanan lipitli bir zarf bulunur.

Virüslerin canlılıkla ilgili tartışmalı bir konumu vardır. Hücre zarı, sitoplazması, ribozomu ve enerji üreten enzim sistemleri yoktur; beslenmez, solunum yapmaz, kendi başlarına protein sentezleyemez ve çoğalamazlar. Hücre dışında cansız bir madde gibi davranırlar; tütün mozaik virüsü gibi bazıları kristal hâline getirilebilir. Buna karşılık kalıtım maddeleri vardır, canlı bir hücreye girdiklerinde çoğalırlar ve mutasyonla değişebilirler. Bu yüzden virüsler zorunlu hücre içi parazit olarak tanımlanır ve hücresel yapıda olmadıkları için hiçbir âleme alınmazlar.

Bir virüs çoğalırken şu adımlar izlenir: virüs konak hücrenin yüzeyindeki uygun reseptörlere tutunur; kalıtım maddesi hücreye girer; konak hücrenin ribozomları, enzimleri, ATP'si ve yapı taşları kullanılarak virüsün nükleik asidi kopyalanır ve kılıf proteinleri sentezlenir; parçalar birleşerek yeni virüsler oluşur; yeni virüsler hücreyi parçalayarak ya da zarından tomurcuklanarak çıkar. Her virüs yalnızca belirli hücreleri enfekte edebilir: bakteriyofajlar bakterileri, tütün mozaik virüsü bitki hücrelerini, HIV insanın bazı bağışıklık hücrelerini hedef alır. Virüsler canlı hücre olmadan, örneğin yalnızca besin içeren bir ortamda, çoğalamaz.

Virüslerin yol açtığı hastalıklara grip, nezle, kızamık, kabakulak, suçiçeği, kuduz, uçuk, hepatit B, AIDS ve COVID-19 örnek verilebilir; bitkilerde de tütün mozaik hastalığı gibi viral hastalıklar görülür. Virüsler antibiyotiklerle öldürülemez. Viral hastalıklardan korunmanın en etkili yolu aşıdır. Aşılar genellikle zayıflatılmış ya da öldürülmüş mikroorganizmalar veya onların zararsız parçaları kullanılarak hazırlanır; bağışıklık sistemini hastalık etkenine karşı önceden hazırlar ve vücutta bellek hücreleri oluşmasını sağlar. Aşılamanın tarihteki en büyük başarısı çiçek hastalığıdır: Edward Jenner'in 1796'daki çalışmasıyla başlayan aşılama, dünya çapında sürdürülen kampanyalar sonunda bu hastalığın 1980'de yeryüzünden silindiğinin ilan edilmesini sağladı.