Destek ve Hareket Sistemi

Destek ve hareket sisteminin görevleri

Bir binayı ayakta tutan iskelet nasıl kolonlardan ve kirişlerden oluşuyorsa vücudumuzu da kemikler ve kıkırdaklar taşır. Kaslar bu iskeletin üzerine tendonlarla tutunur ve kasıldıklarında kemikleri hareket ettirir. Bu yüzden iskelet sistemi ile kas sistemi birlikte destek ve hareket sistemi olarak incelenir. İskelet sisteminin görevleri şunlardır:

• Vücuda şekil vermek ve vücudu desteklemek
• Beyin, omurilik, kalp ve akciğer gibi organları korumak (kafatası, omurga, göğüs kafesi)
• Kaslara tutunma yüzeyi sağlayarak hareketi mümkün kılmak; kemikler kaldıraç, eklemler dayanak noktası gibi çalışır
• Kırmızı kemik iliğinde kan hücrelerini üretmek
• Kalsiyum ve fosfor gibi mineralleri depolamak; gerektiğinde kana vermek

İnsanın iskeleti yetişkinde yaklaşık 206 kemikten oluşur. Yeni doğanda kemik sayısı daha fazladır, çünkü bazı kemikler (örneğin kafatası kemiklerinin parçaları ve sağrı omurları) büyüme sırasında kaynaşır. İskelet iki bölümde incelenir. Eksenel iskelet vücudun orta eksenini oluşturur: kafatası, omurga, kaburgalar ve göğüs kemiği. Üye iskeleti kol ve bacak kemikleri ile bunları eksenel iskelete bağlayan omuz ve kalça kuşaklarından oluşur. Omurga, ağırlığı taşıyan ve omuriliği koruyan bir kemik dizisidir; kaburgalar göğüs kemiği ve omurgayla birlikte kalbi ve akciğerleri koruyan göğüs kafesini yapar.

İskeleti oluşturan iki doku, kıkırdak doku ve kemik dokudur. İkisi de bağ dokunun özelleşmiş biçimleridir: hücreler, kendi salgıladıkları bol miktarda ara madde içine gömülüdür. İki dokunun farkını ara maddenin yapısı ve kan damarı bulunup bulunmaması belirler.

Kıkırdak doku

Kıkırdak doku, esnek ve dayanıklı bir dokudur. Ara maddesi kondrin adı verilen jelimsi bir maddedir ve kolajen ya da elastik lifler içerir. Ara maddeyi üreten genç hücrelere kondroblast, ara madde içindeki küçük boşluklarda (kapsüllerde) bulunan olgun hücrelere kondrosit denir. Kıkırdağın çoğu, kan damarlarından zengin bir bağ doku zarı olan perikondriyum ile sarılıdır.

Kıkırdak dokunun en önemli özelliği kan damarı ve sinir içermemesidir. Hücreler besin ve oksijeni çevredeki damarlardan (perikondriyumdan ya da eklem sıvısından) ara madde boyunca difüzyonla alır. Bu yüzden kıkırdak hücrelerinin metabolizması yavaştır ve hasar gören kıkırdak çok yavaş, çoğu kez eksik onarılır. Sporcularda menisküs ya da eklem kıkırdağı yaralanmalarının uzun sürmesinin nedeni budur.

Ara maddedeki lif çeşidine ve miktarına göre üç tür kıkırdak vardır:

Lifli kıkırdakta ve eklem yüzeylerini örten hiyalin kıkırdakta perikondriyum bulunmaz. Kulak kepçenizi büküp bıraktığınızda hemen eski şeklini alması elastik kıkırdağın, omurlar arasındaki disklerin her adımda yükü sönümlemesi lifli kıkırdağın işidir.

Kemik doku: yapı ve hücreler

Kemik doku, vücudun en sert dokularındandır. Ara maddesi, organik kısımda büyük ölçüde kolajen liflerden ve proteinlerden (MEB kitaplarında osein adıyla geçer), inorganik kısımda kalsiyum fosfat ve kalsiyum karbonat gibi mineral tuzlarından oluşur. Mineraller kemiğe sertlik ve basınca dayanıklılık, kolajen lifler ise esneklik ve kırılmaya karşı direnç kazandırır. Bu ikiliği basit bir deneyle görebiliriz: Bir tavuk kemiği birkaç gün sirkede ya da seyreltik asitte bekletilirse mineraller çözünür ve kemik lastik gibi bükülebilir hâle gelir. Kemik yakılırsa organik maddeler yanar, geriye kalan mineral iskelet sertliğini korur ama çok kırılgan olur.

Kemik dokuda üç hücre tipi bulunur:

• Osteoblast: Kemik yapan hücredir. Ara maddeyi salgılar ve minerallerin çökmesini sağlar. Periostun iç katında ve kemik yüzeylerinde bulunur.
• Osteosit: Olgun kemik hücresidir. Osteoblast, salgıladığı ara maddenin içinde kalınca osteosite dönüşür. Ara madde içindeki küçük boşluklarda yaşar ve ince kanalcıklarla komşu osteositlere bağlanır; besin ve atıklar bu kanalcıklarla taşınır.
• Osteoklast: Kemik ara maddesini yıkan (eriten) büyük, çok çekirdekli hücredir. Kemiğin yeniden şekillenmesinde ve kemikteki kalsiyumun kana verilmesinde görev yapar.

Kemik canlı bir dokudur ve ömür boyu yenilenir: osteoklastlar eski kemiği yıkarken osteoblastlar yenisini yapar. Kandaki kalsiyum düzeyi düştüğünde paratiroit bezinden salgılanan parathormon kemikten kana kalsiyum geçişini artırır; kalsiyum yükseldiğinde tiroit bezinin salgıladığı kalsitonin kandaki kalsiyumu düşürür ve kemikte birikimini destekler. Bu hormonların ayrıntısı endokrin sistem konusundadır; burada bilmemiz gereken, kemiğin vücudun kalsiyum deposu olduğudur.

Kemik doku yapısına göre ikiye ayrılır. Sıkı (sert) kemik doku boşluksuz görünür ve kemiklerin dış katmanını, uzun kemiklerin gövdesinin duvarını yapar. Mikroskopta sıkı kemiğin, iç içe halkalardan oluşan silindirik birimlerden yapıldığı görülür. Her birimin merkezinde kemiğin uzun eksenine paralel uzanan bir Havers kanalı bulunur; kanalda kan damarları ve sinirler vardır. Kanalın çevresindeki halkalara lamel denir ve osteositler lamellerin arasındaki boşluklara yerleşmiştir. Bir Havers kanalı, çevresindeki lameller ve osteositlerle birlikte bir Havers sistemi oluşturur. Havers kanallarını birbirine ve kemiğin dış yüzeyindeki periosta bağlayan, kemiğin eksenine dik (enine) kanallara Volkmann kanalları denir. Böylece periosttaki damarlarla kemiğin derinindeki osteositler arasında kesintisiz bir yol kurulur.

Süngerimsi kemik doku ise ince kemik çubuklarından (trabekül) oluşan, sünger gibi gözenekli bir yapıdır ve Havers sistemi içermez. Gözenekleri kırmızı kemik iliğiyle doludur. Kısa ve yassı kemiklerin içi ile uzun kemiklerin uç kısımları süngerimsi kemikten yapılmıştır. Bu yapı kemiği hafifletir; çubuklar yükün geldiği doğrultuda dizildiği için az malzemeyle büyük dayanıklılık sağlar.

Uzun kemiğin yapısı ve kemik iliği

Uyluk kemiği ya da üst kol kemiği gibi bir uzun kemiğin boyuna kesitinde şu bölümler görülür:

• Diyafiz: Kemiğin gövdesidir. Duvarı sıkı kemikten yapılmıştır; ortasında ilik boşluğu bulunur.
• Epifiz: Kemiğin iki ucudur. Dışta ince bir sıkı kemik katmanı, içte süngerimsi kemik bulunur.
• Epifiz plağı (büyüme kıkırdağı): Büyüme çağında epifiz ile diyafiz arasında bulunan hiyalin kıkırdak tabakasıdır.
• Eklem kıkırdağı: Epifizin eklem yapan yüzeyini örten hiyalin kıkırdaktır.
• Periost (kemik zarı): Kemiğin eklem yüzeyleri dışındaki bütün dış yüzeyini saran, kan damarı ve sinirden zengin bağ doku zarıdır. İç katmanındaki osteoblastlar kemiğin enine büyümesini ve kırıkların onarımını sağlar. Kaslara bağlanan tendonlar ve kemikleri birbirine bağlayan bağlar da periosta tutunur.

Kemiklerin içindeki yumuşak dokuya kemik iliği denir ve iki türü vardır. Kırmızı kemik iliği, alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarının yapıldığı dokudur. Yeni doğanda bütün kemiklerin iliği kırmızıdır. Yaş ilerledikçe uzun kemiklerin ilik boşluğundaki kırmızı ilik yerini yağ hücrelerinden zengin sarı kemik iliğine bırakır. Yetişkinde kırmızı ilik başlıca yassı kemiklerde (kafatası, göğüs kemiği, kaburgalar), omurlarda, leğen kemiklerinde ve uzun kemiklerin uçlarındaki süngerimsi kemikte bulunur. Sarı ilik büyük ölçüde yağ deposudur, ama ağır kan kaybı gibi durumlarda yeniden kırmızı ilik gibi kan hücresi üretmeye başlayabilir. Kemik iliği nakli kırmızı ilikteki kök hücrelere dayanır.

Kemiklerin gelişimi, boyca uzama ve kemik çeşitleri

Embriyoda iskeletin büyük kısmı önce hiyalin kıkırdaktan bir model olarak oluşur. Gelişim ilerledikçe bu kıkırdak model, osteoblastların yaptığı kemik dokuyla yer değiştirir. Kıkırdağın yerini kemiğe bırakmasına kemikleşme denir. Kafatasının yassı kemiklerinin bir kısmı ise kıkırdak aşaması olmadan doğrudan bağ doku zarı içinde kemikleşir. Yeni doğanın kafatasında kemikleşmesi tamamlanmamış yumuşak bölgeler (bıngıldaklar) bulunur; bunlar doğumda başın şekil değiştirebilmesini ve beynin büyümesini kolaylaştırır.

Kemiğin boyca uzaması epifiz plağında olur. Plağın epifize bakan yüzünde kıkırdak hücreleri bölünerek yeni kıkırdak oluşturur; diyafize bakan yüzünde ise eski kıkırdak kemikleşir. Plak böylece kalınlığını koruyarak sürekli epifize doğru "itilir" ve kemik uzar. Ergenliğin sonunda kıkırdak hücrelerinin bölünmesi durur, plak tamamen kemikleşir ve geride ince bir çizgi kalır. Bundan sonra kemik boyca uzayamaz. Kemiğin enine büyümesi (kalınlaşması) ise periostun iç katmanındaki osteoblastların dış yüzeye yeni kemik eklemesiyle olur; bu sırada osteoklastlar içeriden kemik yıkarak ilik boşluğunu genişletir.

Boyca uzamayı hızlandıran başlıca hormon, hipofiz bezinin ön lobundan salgılanan büyüme hormonudur. Bu hormon epifiz plağındaki kıkırdak hücrelerinin bölünmesini uyarır. Büyüme çağında büyüme hormonunun az salgılanması cüceliğe, fazla salgılanması devliğe yol açar. Epifiz plakları kemikleştikten sonra hormon fazla salgılanırsa boy uzamaz; el, ayak ve yüz kemikleri kalınlaşır (akromegali). Tiroit ve eşey hormonları da kemik gelişimini etkiler. Hekimler el bileği röntgeninde epifiz plaklarının açık olup olmadığına bakarak bir çocuğun büyümesinin sürüp sürmeyeceğini tahmin eder.

Kemikler şekillerine göre dört grupta toplanır:

• Uzun kemikler: Boyu eninden çok daha fazla olan, gövde ve iki uçtan oluşan kemikler. Uyluk, kaval, üst kol ve ön kol kemikleri, el ve ayak parmak kemikleri.
• Kısa kemikler: Boyu ve eni birbirine yakın, küp biçimli kemikler. El bileği ve ayak bileği kemikleri.
• Yassı kemikler: İnce, geniş ve yassı kemikler. Kafatası kemikleri, kaburgalar, göğüs kemiği, kürek kemiği.
• Düzensiz kemikler: Bu gruplara uymayan karmaşık şekilli kemikler. Omurlar ve bazı yüz kemikleri.

Eklemler

İki ya da daha fazla kemiğin birleştiği yere eklem denir. Eklemler hareket yeteneğine göre üçe ayrılır:

• Oynamaz eklem: Kemikler girintili çıkıntılı kenarlarıyla birbirine sıkıca kenetlenmiştir ve hareket etmez. Yetişkinde kafatası kemikleri arasındaki eklemler.
• Yarı oynar eklem: Kemiklerin arasında kıkırdak bulunur ve sınırlı hareket mümkündür. Omurlar arasındaki eklemler (aradaki lifli kıkırdak diskler), kaburgaların göğüs kemiğiyle eklemleri, iki leğen kemiğinin önde birleştiği eklem.
• Oynar eklem: Geniş hareket sağlayan eklemlerdir. Omuz, dirsek, kalça, diz, parmak eklemleri.

Oynar eklemde kemik uçlarının yüzeyi kaygan eklem kıkırdağıyla (hiyalin) örtülüdür. Kemik uçları, bağ dokudan yapılmış eklem kapsülü içindedir. Kapsülün iç yüzeyi eklem sıvısını salgılar. Bu sıvı eklem boşluğunu doldurur; sürtünmeyi azaltır ve damarsız eklem kıkırdağını besler. Kapsülü dıştan sağlam bağ doku şeritleri, yani bağlar (ligamentler) destekler. Bağlar kemiği kemiğe bağlayarak eklemin yerinden çıkmasını önler. Kası kemiğe bağlayan yapıya ise kiriş (tendon) denir.

Kas doku: üç kas tipi

Kas dokunun hücreleri uzun yapılı olduğu için kas lifi de denir. Kas hücreleri kasılabilir proteinler olan aktin ve miyozin bakımından zengindir; kasılarak kısalır ve bağlı oldukları yapıları çeker. Vücudumuzda üç tip kas doku bulunur.

Çizgili kas (iskelet kası) kemiklere tendonlarla bağlıdır; dil ve yüz kaslarında olduğu gibi deriye tutunanları da vardır. Kas lifleri uzun ve silindir biçimlidir. Embriyoda çok sayıda hücrenin kaynaşmasıyla oluştukları için çok çekirdeklidir ve çekirdekler zarın hemen altında, kenarda bulunur. Aktin ve miyozin düzenli dizildiği için mikroskopta enine açık-koyu bantlar (çizgiler) görülür. İskelet kasları somatik sinir sisteminin denetiminde istemli çalışır, hızlı ve güçlü kasılır ama çabuk yorulur.

Düz kas sindirim kanalının, kan damarlarının, idrar kesesinin, rahmin ve solunum yollarının duvarında bulunur. Hücreleri iğ biçimli ve tek çekirdeklidir; çekirdek hücrenin ortasındadır. Aktin ve miyozin düzenli dizilmediğinden çizgi görülmez. Düz kas otonom sinir sisteminin denetiminde istemsiz çalışır, yavaş kasılır ama uzun süre kasılı kalabilir ve geç yorulur. Midenin karıştırma hareketleri ya da damarların daralıp genişlemesi düz kasların işidir.

Kalp kası yalnızca kalbin duvarında bulunur. Hücreleri çizgili görünümlüdür ama iskelet kasından farklı olarak dallanmıştır ve genellikle tek çekirdeklidir. Komşu hücreler ara disk denen özel bağlantı bölgeleriyle birbirine bağlanır; uyarı bu bağlantılardan hücreden hücreye hızla geçer ve kalp bir bütün olarak kasılır. Kalp kası istemsiz çalışır. Kasılma uyarısını kalbin kendi uyarı sistemi üretir; sinir sistemi ve hormonlar yalnızca hızı ayarlar. Bu yüzden nakledilen ve sinir bağlantısı kesilmiş bir kalp de atmaya devam eder. Kalp kası ritmik kasılır ve yorulmaz.

İskelet kasının yapısı ve sarkomer

Bir iskelet kası, bağ doku kılıflarıyla sarılı kas demetlerinden, her demet de çok sayıda kas lifinden (kas hücresinden) oluşur. Kas lifinin hücre zarına sarkolemma, sitoplazmasına sarkoplazma denir. Sarkoplazmada çok sayıda mitokondri, glikojen ve kalsiyum iyonlarını depolayan özelleşmiş bir endoplazmik retikulum, yani sarkoplazmik retikulum bulunur. Kas lifini boydan boya dolduran ipliksi yapılara miyofibril denir. Miyofibriller de iki çeşit protein ipliğinden yapılmıştır: ince aktin iplikleri ve kalın miyozin iplikleri.

Miyofibril boyunca aynı birim tekrar tekrar dizilir. Bu birime sarkomer denir ve iki Z çizgisi arasındaki bölgedir. Sarkomer, kasın kasılan en küçük birimidir. Aktin iplikleri bir uçlarıyla Z çizgilerine tutunur ve sarkomerin ortasına doğru uzanır. Miyozin iplikleri sarkomerin ortasında bulunur ve iki uçtan aktin iplikleriyle kısmen örtüşür. Bu düzen mikroskopta şu bantları oluşturur:

• A bandı: Miyozin ipliklerinin boyunca uzanan koyu banttır. Uzunluğu miyozin ipliğinin uzunluğuna eşittir. İki ucunda aktin ve miyozin örtüşür.
• I bandı: Yalnızca aktin ipliklerinin bulunduğu açık renkli banttır. Ortasından Z çizgisi geçer; bu yüzden bir sarkomerin iki ucunda birer yarım I bandı bulunur.
• H bölgesi: A bandının ortasında, aktin ipliklerinin ulaşamadığı ve yalnızca miyozinin bulunduğu daha açık bölgedir. Ortasından M çizgisi geçer.

Sarkomerin bölümleri arasındaki ilişkileri bir kez yazmak, bütün hesap sorularını açar. Sarkomer uzunluğuna \(S\), miyozin ipliğinin boyuna \(M\), her Z çizgisinden içeri uzanan aktin ipliğinin boyuna \(a\) diyelim:

• A bandı \(= M\)
• I bandı (bir sarkomerdeki iki yarımın toplamı) \(= S - M\), yani \(S = A + I\)
• H bölgesi \(= S - 2a\) (aktinler ortada birbirine ulaşınca H bölgesi sıfır olur)

Kayan iplikler modeli ile kasılma

Kas kasıldığında aktin ve miyozin ipliklerinin boyu değişmez. Aktin iplikleri miyozin ipliklerinin üzerinde sarkomerin ortasına doğru kayar, örtüşen bölge büyür ve Z çizgileri birbirine yaklaşır. Bu açıklamaya kayan iplikler (kayan filamentler) modeli denir. Modelin sonuçları şunlardır:

• Sarkomer kısalır.
• A bandının uzunluğu değişmez, çünkü miyozin ipliğinin boyu değişmez.
• I bandı kısalır, çünkü aktinin miyozinle örtüşmeyen kısmı azalır.
• H bölgesi kısalır; aktinler ortada birbirine ulaşınca tamamen kaybolur.

Şekilde sarkomer 0,4 µm kısalmıştır; I bandı da 0,4 µm, H bölgesi de 0,4 µm kısalmıştır. Bu bir rastlantı değildir. \(S = A + I\) ve A sabit olduğundan sarkomerdeki her kısalma tamamen I bandının kısalmasıdır: \(\Delta S = \Delta I\). H bölgesi var olduğu sürece \(H = S - 2a\) ve \(a\) sabit olduğundan \(\Delta H = \Delta S\) de geçerlidir. Her yarım sarkomerde örtüşme, sarkomer kısalmasının yarısı kadar artar.

Kasılmanın moleküler adımları şöyle sıralanır:

1. Motor nöronun ucundan salınan asetilkolin kas lifinin zarındaki almaçlara bağlanır (sinir-kas kavşağının ayrıntısı sinir sistemi konusundadır).
2. Kas lifinin zarında bir uyarı (impuls) oluşur ve zar boyunca lifin içine doğru yayılır.
3. Uyarı sarkoplazmik retikuluma ulaşır ve buradan sarkoplazmaya \(\text{Ca}^{2+}\) iyonları salınır.
4. Gevşek kasta aktin üzerindeki miyozin bağlanma bölgeleri, troponin ve tropomiyozin adlı proteinlerle örtülüdür. \(\text{Ca}^{2+}\) troponine bağlanınca bu bölgeler açılır.
5. Önceden ATP'yi parçalayarak "kurulmuş" olan miyozin başları aktine bağlanır ve aktini sarkomerin ortasına doğru çeker.
6. Miyozin başına yeni bir ATP bağlanınca baş aktinden ayrılır; ATP'nin parçalanmasıyla yeniden kurulur ve aktine bir sonraki noktadan bağlanır. Bu döngü \(\text{Ca}^{2+}\) ve ATP bulundukça sürer.

Uyarı sona erince \(\text{Ca}^{2+}\) iyonları aktif taşımayla, ATP harcanarak sarkoplazmik retikuluma geri pompalanır, bağlanma bölgeleri yeniden örtülür ve kas gevşer. Demek ki ATP hem kasılma hem de gevşeme için gereklidir. Ölümden birkaç saat sonra kasların sertleşmesi (ölüm sertliği) bunun kanıtıdır: ATP üretimi durduğu için miyozin başları aktinden ayrılamaz ve kaslar kasılı biçimde kilitlenir.

Kasılmanın enerjisi, tonus, antagonist kaslar ve yorgunluk

Kas lifindeki hazır ATP yalnızca birkaç saniyelik kasılmaya yeter. ATP'nin yenilenmesi için kas üç kaynağa başvurur:

1. Kreatin fosfat: Kasta depolanan bu molekül, fosfat grubunu ADP'ye vererek çok hızlı ATP üretir. Deposu da azdır ve ancak birkaç saniye daha yeter; sprintin ve ağırlık kaldırmanın ilk anları buna dayanır. Dinlenmede kreatin fosfat, ATP harcanarak yeniden yapılır.
2. Laktik asit fermantasyonu: Oksijen yetersiz kaldığında glikoz sitoplazmada laktik aside kadar yıkılır. ATP hızlı ama az üretilir (glikoz başına net 2 ATP). Yoğun ve kısa süreli eforda önemlidir.
3. Oksijenli solunum: Glikoz ve yağ asitleri, büyük kısmı mitokondride gerçekleşen tepkimelerle karbondioksit ve suya kadar yıkılır; glikoz başına fermantasyondan çok daha fazla ATP elde edilir. Yürüyüş, yüzme ya da uzun koşu gibi uzun süreli etkinliklerin asıl enerji kaynağıdır. Kas lifindeki miyoglobin oksijen depolayarak bu süreci destekler.

Yoğun egzersizde oluşan laktik asit kana geçer ve karaciğere taşınır; karaciğer onu yeniden glikoza dönüştürebilir. Egzersizden sonra bir süre hızlı ve derin solumaya devam etmemiz, bu işlemler ve kreatin fosfat ile ATP depolarının yenilenmesi için gereken ek oksijenle ilgilidir.

Kas yorgunluğu, uzun süre ya da çok yoğun çalışan kasın kasılma gücünün azalmasıdır. Ders kitaplarında bunun başlıca nedenleri olarak ATP ve kreatin fosfat ile glikojen depolarının azalması, laktik asit birikmesiyle ortamın asitleşmesi gösterilir. Dinlenince kas eski gücüne kavuşur. Kas krampı ise kasın istemsiz, ağrılı ve bir süre gevşeyemeden kasılı kalmasıdır; aşırı yorgunluk, sıvı ve mineral kaybı gibi durumlarda görülebilir.

Uyanık bir insanda, dinlenme hâlinde bile iskelet kaslarında sürekli hafif bir gerginlik bulunur. Buna kas tonusu denir. Tonus, kasın farklı liflerinin sırayla az sayıda kasılmasıyla sağlanır ve büyük ölçüde omurilik reflekslerinin denetimindedir. Tonus vücudun dik duruşunu korur ve kası ani bir harekete hazır tutar. Derin uykuda tonus azalır.

Kaslar yalnızca çekebilir, itemez. Bir kemiği bir yöne hareket ettiren kas onu geri getiremez; ters hareketi başka bir kas yaptırır. Birbirinin tersi yönde iş gören bu kaslara antagonist kaslar denir. En bilinen örnek üst koldaki biseps ve triseps kaslarıdır. Biseps üst kolun önünde bulunur ve kirişiyle ön kol kemiğine tutunur; kasılınca ön kolu dirsekten büker. Bu sırada arkadaki triseps gevşer ve uzar. Ön kolu açarken triseps kasılır, biseps gevşer. Hareket sırasında kemikler birer kaldıraç, eklem (burada dirsek) dayanak noktası gibi çalışır.

Destek ve hareket sisteminin sağlığı

• Kırıklar: Kırılan kemikte önce kan pıhtısı oluşur, ardından periosttaki ve kemik iliğindeki hücrelerin çoğalmasıyla kırık uçları önce kıkırdak ve bağ dokudan bir köprüyle, sonra kemikle birleşir. Kırık kemiğin alçıyla hareketsiz tutulması, uçların doğru konumda kaynaşması içindir.
• Osteoporoz (kemik erimesi): Kemik yıkımının yapımdan fazla olmasıyla kemik yoğunluğu azalır, süngerimsi kemiğin çubukları incelir ve kemikler kolay kırılır. Yaşlılarda, özellikle menopozdan sonra östrojen azaldığı için kadınlarda sık görülür. Kalsiyum ve D vitamini yetersizliği ile hareketsizlik riski artırır.
• Raşitizm: Çocuklukta D vitamini eksikliğinde bağırsaktan kalsiyum emilimi azalır, kemikler yeterince sertleşmez ve bacaklarda eğrilik gibi şekil bozuklukları oluşur.
• Eklem sorunları: Çıkıkta kemik ucu eklem yerinden çıkar; burkulmada bağlar zorlanır ya da yırtılır. Yaşla eklem kıkırdağının aşınması (kireçlenme) ağrı ve hareket kısıtlılığı yapar. Omurlar arasındaki diskin yerinden kayıp sinirlere baskı yapmasına bel ya da boyun fıtığı denir.
• Omurga eğrilikleri: Omurganın yana doğru eğriliği (skolyoz), sırt bölgesinde aşırı kamburluk (kifoz) ve belde aşırı içe çukurluk (lordoz) çoğu kez yanlış duruş ve ağır yük taşımayla ilişkilidir.

Düzenli egzersiz kemiklere yük bindirerek osteoblastları uyarır ve kemik yoğunluğunu artırır; kasları güçlendirir ve eklemleri destekler. Kalsiyum (süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler) ve D vitamini (güneş ışığı) açısından yeterli beslenme, doğru oturma ve ağır yükü dizleri bükerek kaldırma sistemin sağlığı için önemlidir.