Sindirim Sistemi

Sindirim nedir? Mekanik ve kimyasal sindirim

Yediğimiz ekmekteki nişasta, peynirdeki protein ve tereyağındaki yağ, olduğu gibi kana geçemeyecek kadar büyük moleküllerdir. Hücre zarından geçebilmeleri için önce yapı birimlerine ayrılmaları gerekir. Besinlerin, hücre zarından geçebilecek kadar küçük moleküllere dönüştürülmesine sindirim denir. Sindirim iki yolla yürür ve ikisi birbirini tamamlar.

Mekanik (fiziksel) sindirim, besinin kimyasal yapısını değiştirmeden küçük parçalara ayrılmasıdır. Dişlerin besini kesip öğütmesi, dilin lokmayı tükürükle karıştırması, midenin kasılarak besini mide öz suyuyla çalkalaması, ince bağırsağın karıştırma hareketleri ve safranın yağları küçük damlacıklara ayırması mekanik sindirimdir. Mekanik sindirimin asıl yararı yüzey alanını artırmaktır: bir küp şekeri toz hâline getirdiğinde suda çok daha hızlı çözünmesi gibi, parçalanan besinin enzimlerle temas eden yüzeyi büyür.

Kimyasal sindirim, büyük organik moleküllerin enzimlerle hidroliz edilmesidir. TYT'deki temel bileşenler konusundan hatırlayacağın gibi hidrolizde her bağ bir su molekülü harcanarak koparılır. Nişasta glikoza, proteinler amino asitlere, yağlar yağ asidi ve gliserole, nükleik asitler nükleotitlere ve sonra onların yapı birimlerine kadar parçalanır. Su, mineraller, vitaminler ve glikoz gibi monosakkaritler zaten küçük moleküllerdir; sindirilmeden emilirler.

İnsanda sindirim hücre dışında, sindirim kanalının boşluğunda gerçekleşir. Enzimler salgı bezlerinden kanalın içine dökülür, besin burada parçalanır ve ürünler kanalın duvarından emilir. Sindirimin son adımlarından bazıları ise ince bağırsak epitel hücrelerinin yüzeyindeki zar enzimleriyle yapılır.

Sindirim kanalının yapısı ve duvar katmanları

Sindirim sistemi, ağızdan anüse kadar uzanan sindirim kanalı ile kanala salgı gönderen yardımcı organlardan (tükürük bezleri, karaciğer, safra kesesi, pankreas) oluşur. Kanalın bölümleri sırasıyla ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak ve kalın bağırsaktır. Yardımcı organların içinden besin geçmez; bunlar yalnızca kanala salgı verir.

Yemek borusundan anüse kadar kanalın duvarı, içten dışa doğru aynı temel katmanlardan oluşur:

• Mukoza: Kanalın boşluğuna bakan en iç katmandır. Yüzeyindeki epitel hücreleri mukus, enzim ve başka salgılar üretir; emilim de bu katmandan olur. Mukus, duvarı hem besinlerin sürtünmesinden hem de sindirim enzimlerinin ve asidin etkisinden korur.
• Mukoza altı: Bağ dokusundan oluşur; kan ve lenf damarları ile sinir ağını taşır. Emilen maddeler buradaki damarlara geçer.
• Kas katmanı: İçte halkasal, dışta boyuna dizilmiş düz kaslardan oluşur. Midede bunlara ek olarak eğik bir kas katmanı daha vardır; bu sayede mide besini güçlü biçimde çalkalayabilir.
• Seroza: Karın boşluğundaki organları dıştan saran ince zardır.

Kanalın kaslarının büyük bölümü düz kastır ve istemsiz çalışır. Ağızda, yutakta ve yemek borusunun üst kısmında ise çizgili kas bulunur; anüsü çevreleyen dış büzgen kas da çizgilidir ve dışkılamayı istemli olarak geciktirebilmemizi sağlar.

Besinin kanal boyunca ilerlemesini peristaltik hareket sağlar. Lokmanın hemen arkasındaki halkasal kaslar kasılıp kanalı daraltır, önündeki bölge gevşer; bu kasılma dalgası lokmayı önüne katarak ilerletir. Peristaltizm yer çekimine bağlı değildir: baş aşağı duran bir insan da yutkunabilir. İnce bağırsakta peristaltizmin yanında, besini bir ileri bir geri çalkalayarak sindirim öz sularıyla karıştıran halka biçimli kasılmalar da görülür.

Ağız, yutak ve yemek borusu

Sindirim ağızda başlar. Dişler mekanik sindirimin ilk ve en etkili aracıdır: kesici dişler koparır, köpek dişleri yırtar, azı dişleri öğütür. Yetişkin bir insanda 32 diş, çocuklukta 20 süt dişi bulunur. Dil lokmayı tükürükle karıştırır ve yutağa iter; üzerindeki tat tomurcukları besinin tadını algılar.

Üç çift tükürük bezi (kulak altı, çene altı ve dil altı bezleri) günde yaklaşık 1 ile 1,5 litre tükürük salgılar. Tükürüğün büyük kısmı sudur; içinde lokmayı kayganlaştıran mukus, bakterilere karşı etkili lizozim enzimi ve nişastayı sindiren tükürük amilazı bulunur. Tükürük amilazı nötre yakın ortamda (pH yaklaşık 7) çalışır ve nişastanın bir kısmını maltoza parçalar. Besin ağızda kısa süre kaldığı için nişastanın ancak küçük bir bölümü burada sindirilir. Ekmeği uzun süre çiğnediğinde ağzında tatlı bir tadın belirmesi, oluşan maltozdandır.

Yutak, hem sindirim hem solunum sisteminin kullandığı ortak geçittir. Yutma, dilin lokmayı yutağa itmesiyle istemli olarak başlar; lokma yutağa ulaştıktan sonra olaylar refleksle devam eder ve bu refleksin merkezi omurilik soğanıdır. Yutma sırasında küçük dil (yumuşak damak) yukarı kalkarak burun boşluğunu, gırtlak kapağı da soluk borusunun girişini kapatır; böylece lokma soluk borusuna değil yemek borusuna geçer.

Yemek borusu, yutağı mideye bağlayan, yaklaşık 25 cm uzunluğunda kaslı bir borudur. Lokmayı peristaltik hareketlerle mideye iletir ve kayganlaştırıcı mukus salgılar; sindirim enzimi salgılamaz. Mideye açıldığı yerde bulunan büzgen kas (mide girişi, kardia) mide içeriğinin yemek borusuna geri kaçmasını engeller.

Mide: asit, pepsin ve koruyucu mukus

Mide, karın boşluğunun sol üst kısmında bulunan, J harfine benzeyen genişlemiş bir kesedir. Boşken büzülmüş durumdadır; dolduğunda kıvrımları açılarak genişler. Besin midede birkaç saat kalır, kaslı duvarın çalkalamasıyla mide öz suyuna karışır ve kimus denen bulamaca dönüşür. Midenin ince bağırsağa açıldığı yerdeki pilor büzgeni, kimusu az az onikiparmak bağırsağına geçirir.

Mide mukozasındaki bezler mide öz suyunu salgılar. Bu bezlerdeki farklı hücreler farklı maddeler üretir:

• Hidroklorik asit (HCl): Mide içeriğinin pH'ını yaklaşık 2'ye düşürür. Pepsinojeni etkin pepsine dönüştürür, besinlerle gelen mikroorganizmaların çoğunu öldürür ve proteinlerin üç boyutlu yapısını bozarak (denatürasyon) sindirimlerini kolaylaştırır. HCl bir enzim değildir; kendisi besinleri sindirmez.
• Pepsinojen: Pepsinin etkisiz öncülüdür. HCl ile etkinleşir; oluşan pepsin de başka pepsinojen moleküllerini etkinleştirir, böylece etkinleşme kendini hızlandırır.
• Mukus: Mide duvarını kalın bir tabaka hâlinde örter ve asidin ve pepsinin duvara zarar vermesini önler.
• Gastrin: Mide duvarındaki hücrelerin kana verdiği bir hormondur (aşağıda düzenleme bölümünde).

Pepsin, kuvvetli asidik ortamda (pH yaklaşık 2) en iyi çalışır ve proteinleri daha kısa zincirlere, polipeptitlere parçalar. Proteinlerin kimyasal sindirimi böylece midede başlar, ama midede tamamlanmaz; amino asit oluşumu ince bağırsakta gerçekleşir. Midede karbonhidratları sindiren bir enzim salgılanmaz. Lokmayla mideye geçen tükürük amilazı da lokma mide öz suyuyla karışıp asitlendiğinde etkinliğini yitirir. Mide öz suyunda az miktarda lipaz bulunsa da yağların kimyasal sindiriminin neredeyse tamamı ince bağırsakta gerçekleşir.

Midede emilim çok sınırlıdır: su, alkol ve aspirin gibi bazı ilaçlar mide duvarından kana geçebilir. Besinlerin sindirim ürünlerinin emildiği asıl yer ince bağırsaktır. Mide ayrıca B12 vitamininin ince bağırsağın son bölümünde emilebilmesi için gerekli olan bir protein salgılar.

İnce bağırsak, villus ve mikrovillus

İnce bağırsak, kimyasal sindirimin tamamlandığı ve sindirim ürünlerinin emildiği yerdir. İnsanda birkaç metre uzunluğundadır. İlk bölümü olan onikiparmak bağırsağı, safranın ve pankreas öz suyunun döküldüğü kısa ve C biçimli bölümdür. Asitli kimus buraya geldiğinde pankreas öz suyundaki ve safradaki bikarbonat asidi nötrler; ince bağırsakta ortam nötr ile hafif bazik arasıdır (pH yaklaşık 7 ile 8). Pankreas ve bağırsak enzimleri bu ortamda çalışır.

İnce bağırsak mukozası bağırsak öz suyunu salgılar ve yüzeyinde sindirimin son adımlarını yapan enzimler bulunur: maltozu glikoza ayıran maltaz, sükrozu glikoz ve fruktoza ayıran sükraz, laktozu glikoz ve galaktoza ayıran laktaz, peptitleri amino asitlere ayıran peptidazlar ve bir miktar lipaz. Bağırsak epiteli ayrıca pankreastan gelen tripsinojeni etkinleştiren enterokinaz enzimini üretir.

İnce bağırsağın iç yüzeyi emilim için olağanüstü genişletilmiştir. Mukoza önce büyük kıvrımlar yapar. Kıvrımların üzeri, parmak biçimli milyonlarca çıkıntı olan villuslarla kaplıdır. Villusları örten epitel hücrelerinin besine bakan zarı da mikrovillus denen çok sayıda ince uzantı oluşturur. Bu üç düzeydeki katlanma, emilim yüzeyini düz bir boruya göre kat kat artırır. Her villusun içinde bir kan kılcalı ağı ve ortada ucu kapalı bir lenf kılcalı bulunur. Kalın bağırsağın iç yüzeyinde ise villus yoktur.

Yardımcı organlar: karaciğer, safra kesesi ve pankreas

Karaciğer, vücudun en büyük bezidir ve karın boşluğunun sağ üst kısmında, diyaframın hemen altında bulunur. Sindirimdeki görevi safra üretmektir. Safra; su, safra tuzları, safra pigmentleri (yaşlı alyuvarların yıkılmasıyla açığa çıkan hemoglobinden oluşan bilirubin), kolesterol ve bikarbonat içeren sarı-yeşil bir sıvıdır. Safra enzim içermez. Görevleri şunlardır:

• Safra tuzları büyük yağ damlalarını küçük damlacıklara ayırır (emülsiyon). Bu, mekanik sindirimdir: yağın kimyasal yapısı değişmez, ama lipazın etki edebileceği yüzey çok büyür ve yağların sindirimi hızlanır.
• Yağ asitlerinin ve yağda çözünen vitaminlerin (A, D, E, K) emilimini kolaylaştırır.
• İçerdiği bikarbonatla asitli kimusun nötrleşmesine yardım eder.
• Bilirubin gibi atık maddelerin dışkıyla atılmasını sağlar; dışkının rengi safra pigmentlerinden gelir.

Karaciğerin sindirim dışında da birçok görevi vardır: kandaki fazla glikozu glikojen olarak depolar ve gerektiğinde kana glikoz vererek kan şekerinin düzenlenmesine katılır; amino asitlerden ayrılan amino gruplarını zehirli amonyak yerine daha az zehirli üreye dönüştürür; albümin ve pıhtılaşmada görevli fibrinojen gibi kan plazması proteinlerini üretir; alkolü, birçok ilacı ve zararlı maddeyi etkisiz hâle getirir; A, D ve B12 vitaminlerini ve demiri depolar; yaşlanan alyuvarların yıkımına katılır; kolesterol sentezler.

Safra kesesi, karaciğerin altındaki küçük bir kesedir. Safrayı üretmez; karaciğerin ürettiği safrayı depolar ve suyunu geri alarak yoğunlaştırır. Yağlı bir besin onikiparmak bağırsağına geldiğinde kasılır ve safrayı safra kanalıyla bağırsağa boşaltır. Safra kesesi ameliyatla alınan bir kişide karaciğer safra üretmeye devam eder; safra bu kez depolanmadan, az az bağırsağa akar. Bu kişiler çok yağlı bir öğünden sonra yağları sindirmekte zorlanabilir.

Pankreas, midenin arkasında yer alan, hem ekzokrin (kanallı) hem endokrin (kanalsız) salgı yapan karma bir bezdir. Ekzokrin bölümü pankreas öz suyunu pankreas kanalıyla onikiparmak bağırsağına gönderir. Pankreas öz suyu bütün besin gruplarına etki eden enzimler içerdiği için sindirimin en önemli salgısıdır:

• Pankreas amilazı: nişastayı ve glikojeni maltoza parçalar.
• Tripsinojen: etkisiz öncüldür; bağırsaktaki enterokinazla tripsine dönüşür. Tripsin proteinleri ve polipeptitleri daha kısa peptitlere parçalar ve başka tripsinojenleri de etkinleştirir. Pankreas başka protein sindiren enzimleri de etkisiz öncüller hâlinde salgılar; bunları da tripsin etkinleştirir.
• Lipaz: emülsiyon hâlindeki yağları yağ asidi ve gliserole parçalar.
• Nükleazlar: DNA ve RNA'yı nükleotitlere parçalar.
• Bikarbonat: asitli kimusu nötrleştirerek bağırsak duvarını korur ve bağırsak enzimlerinin çalışabileceği pH'ı sağlar.

Pankreasın endokrin bölümü olan Langerhans adacıkları ise kan şekerini düzenleyen insülin ve glukagon hormonlarını doğrudan kana verir. Bu hormonlar pankreas kanalını kullanmaz.

Besinlerin kimyasal sindirimi: hangi enzim, nerede?

Konunun en çok sorulan kısmı, her besinin nerede, hangi enzimle, hangi ortamda ve hangi ürüne kadar sindirildiğidir. Aşağıdaki tabloyu satır satır öğrenmek yerine her besinin yolculuğunu izleyerek anlamaya çalış.

Tablodan çıkan sonuçlar ÖSYM sorularının iskeletidir: karbonhidratların kimyasal sindirimi ağızda, proteinlerinki midede başlar; yağların sindirimi büyük ölçüde ince bağırsakta olur ve üç besin grubunun da sindirimi ince bağırsakta tamamlanır. Bitki hücre çeperindeki selüloz ise insanda sindirilmez, çünkü onu parçalayan enzimimiz yoktur. Selüloz lif olarak kalın bağırsağa ulaşır ve bağırsak hareketlerini kolaylaştırır.

Bir öğündeki besinlerin kanal boyunca ne kadarının sindirilmeden kaldığını grafikle göstermek bu bilgiyi tek bakışta özetler. Nişasta ağızda biraz azalır, yemek borusunda ve midede değişmez, ince bağırsakta tükenir. Protein ağızda değişmez, midede azalmaya başlar, ince bağırsakta tükenir. Yağ ise ince bağırsağa kadar neredeyse hiç değişmez.

Ara ürünlerin grafiği farklı görünür. Maltoz ağızda oluşmaya başlar, midede değişmez; ince bağırsakta pankreas amilazı yeni maltoz üretirken maltaz onu glikoza çevirir, bu yüzden miktarı önce artıp sonra azalır. Polipeptitler midede pepsinle oluşur, ince bağırsakta önce tripsinle artar, sonra peptidazlarla amino asitlere ayrılır. Glikoz, amino asitler ve yağ asitleri ise ince bağırsakta hem oluşur hem emilir; bu maddelerin miktarı da ince bağırsakta önce artıp sonra azalır.

Enzimler neden etkisiz salgılanır?

Protein sindiren enzimler, salgılandıkları hücrelerin de proteinlerden yapıldığını "bilmez". Pepsin ve tripsin bezin içinde etkin hâlde bulunsaydı, onları üreten hücrelerin proteinlerini ve salgı kanallarının duvarını sindirirdi. Bu yüzden bu enzimler etkisiz öncüller (pepsinojen, tripsinojen) olarak üretilir ve ancak çalışacakları yerde etkinleşir: pepsinojen midenin boşluğunda HCl ile, tripsinojen onikiparmak bağırsağında enterokinazla. Etkinleştikten sonra da sindirim kanalının duvarı mukusla korunur.

Bu korumanın bozulduğu durumlar bu düzenin önemini gösterir. Tripsinojen pankreasın içinde erken etkinleşirse pankreas kendi dokusunu sindirmeye başlar ve ağır bir iltihap gelişebilir. Mide mukusunun koruyuculuğu azaldığında asit ve pepsin duvara zarar vererek ülsere yol açabilir. Karbonhidrat ve yağ sindiren enzimler (amilaz, lipaz) ise hücrenin yapı proteinlerine zarar vermediği için doğrudan etkin hâlde salgılanır.

Sindirimin sinirsel ve hormonal düzenlenmesi

Sindirim salgılarının, besin gelmeden önce ya da besin gelmişken boşa harcanmaması gerekir; bu yüzden salgılar iki yolla denetlenir.

Sinirsel düzenleme: Bir yemeğin görülmesi, kokusu, tadı, hatta düşünülmesi bile ağızda tükürük, midede mide öz suyu salgısını başlatır. Bu tepkileri beyin ve omurilik soğanı yönetir. Otonom sinir sisteminin parasempatik bölümü sindirim kanalının salgılarını ve hareketlerini artırır, sempatik bölümü ise azaltır. Heyecanlanan ya da korkan birinin ağzının kuruması sempatik etkinin bir sonucudur. Kanal duvarındaki sinir ağı da duvarın gerilmesine yanıt vererek hareketleri yerel olarak düzenler.

Hormonal düzenleme: Sindirim kanalının kendisi de hormon salgılar. Bu hormonlar kana geçer ve kanla hedef organa taşınır.

• Gastrin: Mideye besin, özellikle protein geldiğinde ve mide gerildiğinde mide duvarındaki hücrelerden kana salgılanır. Mide bezlerinden HCl ve pepsinojen salgılanmasını ve midenin hareketlerini artırır.
• Sekretin: Asitli kimus onikiparmak bağırsağına geçtiğinde bağırsak mukozasından salgılanır. Pankreastan bikarbonatça zengin öz su salgılanmasını uyarır; böylece asit nötrleşir. Sekretin bilinen ilk hormondur: 1902'de Bayliss ve Starling, sinirleri kesilmiş bağırsağa asit verildiğinde de pankreasın salgı yaptığını ve bağırsak mukozasından hazırlanan özütün kana verilmesinin aynı etkiyi gösterdiğini bulmuştur.
• Kolesistokinin: Yağ ve protein içeren kimus onikiparmak bağırsağına geldiğinde salgılanır. Safra kesesini kasarak safranın bağırsağa boşalmasını ve pankreastan enzimce zengin öz su salgılanmasını sağlar; ayrıca midenin boşalmasını yavaşlatır.

Bu düzenin mantığı basittir: Mideye protein gelince proteini sindirecek asit ve pepsinojen artar (gastrin). Asit bağırsağa geçince onu nötrleyecek bikarbonat gelir (sekretin). Yağ gelince yağı emülsiyon hâline getirecek safra ve parçalayacak enzimler gelir (kolesistokinin).

Emilim ve emilen maddelerin yolu

Sindirim ürünlerinin kanal duvarından kana ya da lenfe geçmesine emilim denir. Emilimin büyük kısmı ince bağırsağın villuslarından olur. Glikoz ve galaktoz epitel hücrelerine aktif taşımayla, fruktoz kolaylaştırılmış difüzyonla alınır; amino asitlerin alınmasında da çoğunlukla aktif taşıma kullanılır. Su osmozla, mineraller çeşitli taşıma yollarıyla emilir.

Emilen maddeler iki ayrı yol izler:

• Kan yolu: Monosakkaritler, amino asitler, su, mineraller ve suda çözünen vitaminler villuslardaki kan kılcallarına geçer. Bağırsaklardan gelen kan kapı toplardamarıyla önce karaciğere taşınır. Karaciğer fazla glikozu glikojen olarak depolar, zararlı maddeleri etkisizleştirir; kan buradan alt ana toplardamarla kalbe döner. Böylece emilen maddeler vücudun geri kalanına ulaşmadan önce karaciğerden geçer.
• Lenf yolu: Yağ asitleri ve gliserol epitel hücrelerine geçtikten sonra burada yeniden yağa (trigliserit) dönüştürülür. Bu yağlar kolesterol ve yağda çözünen vitaminlerle birlikte protein bir kılıfla sarılarak şilomikron denen paketler oluşturur. Şilomikronlar kan kılcalının duvarından geçemeyecek kadar büyüktür; villusun ortasındaki lenf kılcalına geçer, lenf damarlarıyla göğüs kanalına, oradan köprücük altı toplardamarıyla kana katılır. Kısa zincirli az sayıdaki yağ asidi ise doğrudan kana geçebilir.

Kalın bağırsak ve yararlı bakteriler

Kalın bağırsak, ince bağırsaktan sonra gelen, yaklaşık 1,5 metre uzunluğunda ve ince bağırsaktan daha geniş çaplı bölümdür. Kör bağırsak, kolon, rektum ve anüsten oluşur. İnce bağırsağın kalın bağırsağa açıldığı yerin altında kalan kör bağırsağa küçük, parmak biçimli apandis bağlıdır; apandisin iltihaplanmasına apandisit denir.

Kalın bağırsak sindirim enzimi salgılamaz; yalnızca kayganlaştırıcı mukus salgılar. Suyun büyük kısmı ince bağırsakta emilmiş olsa da kalın bağırsak geriye kalan suyun çoğunu ve sodyum gibi mineralleri geri emer; böylece sindirim artıkları katılaşarak dışkıya dönüşür. Dışkı; sindirilmemiş lifler, su, bakteriler, dökülen epitel hücreleri ve safra pigmentlerinden oluşur. Kalın bağırsak hareketleri yavaşladığında çok fazla su emilir ve kabızlık görülür; enfeksiyon gibi nedenlerle hareketler çok hızlandığında yeterince su emilemez ve ishal görülür.

Kalın bağırsakta çok sayıda yararlı bakteri yaşar. Bu bakteriler bizim sindiremediğimiz bazı besin artıklarını kullanır ve karşılığında K vitamini ile bazı B vitaminlerini üretir; bu vitaminler kalın bağırsaktan emilir. Yararlı bakteriler ayrıca hastalık yapıcı mikroorganizmaların yerleşmesini zorlaştırır. Uzun süreli antibiyotik kullanımı bu bakterileri de azaltabilir. İnsan ile bağırsak bakterileri arasındaki bu ilişki iki tarafın da kazançlı olduğu bir ortak yaşamdır.

Sindirim sistemi sağlığı

• Ülser: Mide ya da onikiparmak bağırsağı mukozasında oluşan yaradır. Koruyucu mukus tabakası zayıfladığında asit ve pepsin duvara zarar verir. En önemli nedenleri Helicobacter pylori bakterisiyle enfeksiyon ve aspirin gibi bazı ağrı kesicilerin uzun süre kullanılmasıdır; sigara da riski artırır.
• Reflü: Mide girişindeki büzgen kas yeterince kapanmadığında asitli mide içeriği yemek borusuna geri kaçar. Yemek borusunun mukozası mideninki gibi asitten korunmadığı için göğüs kemiğinin arkasında yanma hissedilir. Çok yağlı ve geç saatte yenen yemekler, yemekten hemen sonra uzanmak ve fazla kilo şikâyetleri artırabilir.
• Laktoz intoleransı: İnce bağırsakta laktaz enzimi yeterince üretilmez. Sindirilmeyen laktoz kalın bağırsağa geçer, orada bakteriler tarafından kullanılır; gaz, şişkinlik, karın ağrısı ve ishal görülür. Bu bir alerji değildir; süt proteinlerine karşı bağışıklık tepkisi olan süt alerjisinden farklıdır. Laktozu azaltılmış süt ürünleri ve yoğurt gibi fermente ürünler genellikle daha iyi tolere edilir.
• Çölyak hastalığı: Buğday, arpa ve çavdarda bulunan glutene karşı bağışıklık sisteminin ince bağırsak mukozasına zarar veren bir tepki göstermesidir. Villuslar hasar görüp kısalır, emilim yüzeyi azalır; bu yüzden ishal, kilo kaybı, demir eksikliğine bağlı kansızlık ve vitamin eksiklikleri görülebilir. Tedavisi ömür boyu glutensiz beslenmedir.

Lifli besinler (sebze, meyve, tam tahıl) bağırsak hareketlerini düzenler ve kabızlığı önlemeye yardım eder; yeterli su içmek, besinleri iyi çiğnemek ve düzenli öğünler sindirim sisteminin sağlığını korur.